ਜਨਮ:- ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ, ਗਰੀਬ ਪਾਲਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਲ-ਅਕਾਲ ਜਪਣ ਵਾਲੀ ਪੰਥ ਦੀ ਜੁਝਾਰੂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਦਲ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ, ਪੰਥ ਸੇਵਕ ਹਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਨਿਹੰਗ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1688 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਦਸੌਂਧਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਲੱਛਮੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਲੀਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ

ਖੇਮਕਰਨ ਢਿਗ ਲੀਲਾ ਸੁ ਨਾਮ। ਹੁਤੋ ਮਾਝੈ ਮੈਂ ਤਿਸ ਕੋ ਗ੍ਰਾਮ ॥10॥

ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਸੰਨ 1693 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਹਜੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ:-

ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੁਝੰਗੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਸਿਖਾਇਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਕੀ ਆਗਿਆ ਮਨੀ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਨ ਧਾਮ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਮ੍ਰਿਗੇਸ ਪ੍ਰਤਿ ਕਹੇ ਅਰਥ ਅਭਿਰਾਮ॥5॥

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਭੁਝੰਗੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਿਲਵਾਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਚਾਰ (ਸੰਚਾਰ) ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਭੁਝੰਗੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ

ਭਏ ਜੁ ਸ਼ਹੀਦ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਭਾਈ। ਉਨ੍ਹੈ ਹਾਥ ਥੀ ਪਾਹੁਲ ਪਿਲਾਈ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਤਕ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪੂਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਨਿਤ ਕਰਮ:- ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ। ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਸ਼ਸਤਰਨਾਮ-ਮਾਲਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਅਕਾਲ ਜਪਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ। ਸਰੀਰ ਪੁਰ ਨੀਲਾ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਂਦੇ। ਦੁਆਲੇ ਪੁਰ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੇ ਚੱਕ੍ਰ, ਖੰਡੇ ਤੋੜੇ ਆਦਿਕ ਸਜਾਉਂਦੇ। ਗਾਤਰੇ ਤੇ ਕਮਰ ਪੁਰ ਦੁਧਾਰਾ ਖੰਡਾ, ਕਟਾਰ ਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਆਦਿਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਫੜਦੇ ਜਾਂ ਧਰਦੇ ਤਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ :

ਜਿਤੇ ਸ਼ਸਤ ਨਾਮੰ॥ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਤਾਮੰ॥ ॥61॥
ਉਹ ਸਦਾ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ।

ਪੰਥ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਜਥੇਦਾਰ:- ਆਪ ਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਾਨ ਕਰੋੜ ਨਾ ਮੰਨਦੇ। ਜਦ ਵੀ ਪੰਥ ’ਤੇ ਭੀੜ ਬਣਦੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਡਟ ਜਾਂਦੇ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਰਨੋਂ ਨਾ ਡਰਦੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਟਾਲਾ ਨਾ ਵੱਟਦੇ। ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛਤ੍ਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰਦਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਕੂਚ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਗਾਰੇ 'ਤੇ ਚੋਟਾਂ ਮਾਰਦਾ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਥੇ ਹੀ ਪੜਾਅ ਕਰਦੇ।

ਬਦਲਦੇ ਸਮੀਕਰਣ:- ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਹਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਪੰਥ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਮਗਰੋਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਚਾਚੇ ਸਰਬੁਲੰਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਤਕੜੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਚਾਚੇ ਨੇ ਕਾਬਲ ਜਾ ਕੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦ ’ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।

ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ:- ਭਰਤਪੁਰੀਏ ਜਾਟ ਰਾਜੇ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਨੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਉਥੋਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਸ਼ੀਬ ਖਾਨ ਰੁਹੇਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਰੁਹੇਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਬਲਦੀ ’ਤੇ ਤੇਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਚਾਚੇ ਬੁਲੰਦੇ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 18000 ਗਿਲਜਈ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਕੀਤਾ। ਕਲਾਤ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਸੀਰ ਖਾਨ 12000 ਬਲੋਚੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ।

ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ:- ਸੰਨ 1765 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਧਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹਿੰਦ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ ਸੀ। ਘਰਬਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਮੀਰ ਅਬਦੁਲ ਨਬੀ ਰਾਏ ਸਾਨੀ, ਮੀਰ ਨਸੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਬੁਲੰਦੀ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਬੁਲੰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮੀਰ ਨਾਸਰ ਖਾਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮਰ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਬਚ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ:- ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਸੰਨ 1757 ਈ. ਵਿਚ ਢਾਹ ਕੇ ਤਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਅਰੰਭੀ। ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਜੀ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

ਸਨੱਧ ਬੱਧ ਹੋ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ:- ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਕੇਸਰੀ ਪੌਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੀ। ਸੀਸ ਉੱਪਰ ਸੁੱਚੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਫਰਹਰਾ ਛੱਡਿਆ। ਦੁਮਾਲੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸਣ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਦਵੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਸੰਜੋਅ ਪਹਿਨ ਕੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਪੇਟੀ ਕੱਸੀ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਕਮਰਕੱਸਾ ਲਾ ਕੇ ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਆਦਿ ਲਟਕਾਇਆ ਦੋਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਵਿਚ ਦਸ-ਦਸ ਚੱਕਰ ਪਾਏ। ਟਕੂਆ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਖੰਜਰ ਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਵੀ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਮੋਢੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਹ-ਢਾਲ ਲਟਕਾਈ। ਗਾਤਰੇ ਦੋਧਾਰਾ ਖੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੱਧ-ਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਪੰਜ ਥਾਲ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਵਾਂ ਅਰਪੀਆਂ:

ਧਰਿ ਪਾਂਚ ਥਾਲ ਕੜਾਹ ਕੇ, ਕਿਛੁ ਭੇਟ ਔਰ ਚੜਾਇ।...
ਇਕ ਸੇਹਰਾ ਸੁਚ ਤਖਤ ਤਰਫੋਂ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਲਜਾਇ।
ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੇ, ਸੋ ਦਯੋ ਸੀਸ ਝੁਲਾਇ॥42॥9

ਗ੍ਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਿਹਰਾ ਲਿਆ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਝੁਲਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਥਾਲ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਅਰਪਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਦਾ ਕੁਣਕਾ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ:

ਫਿਰ ਜਾਇ ਕਰਿ ਦਰਬਾਰ ਮੈਂ, ਸਰਬੰਸ ਭੇਟ ਚਢਾਇ।
ਸਤ ਥਾਲ ਧਰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਕੇ, ਬਹੁ ਸੁਮਨਿ ਬਰਖਾ ਕੀਨ।
ਕਰਵਾਇ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਪੁਨ, ਵਰਤਾਇ ਕੁਣਕਾ ਦੀਨ॥45॥

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਖੜੋ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ:-

ਦੋਹਰਾ: ਹਰਿਮੰਦਰ ਕੇ ਹਜੂਰ ਇਮ ਖੜ ਕਰ ਕਰੀ ਅਰਦਾਸ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿਖੀ ਸੰਗ ਨਿਭੈ ਸੀਸ ਕੇਸਨ ਕੇ ਸਾਸ।42।

ਦੋਵਾਂ ਦਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ:- ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲੜਣ ਵਾਲੀ 30000 ਫੌਜ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਹ ਟੋਪ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੂਰ ਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਆਦਿਕ ਹਥਿਆਰ ਸਨ। ਏਧਰ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਕੋਈ ਸੰਜੋਅ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਰਦਾਂ, ਕਟਾਰਾਂ, ਤੇਗੇ, ਖੰਡੇ, ਨੇਜੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਗਰੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ।

ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠਭੇੜ:- ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਗਿਲਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ। 4 ਦਸੰਬਰ, 1765 ਈ. ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਮਲਾਵਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਫੌਜਾਂ ਮੂਹਰੇ ਡਟ ਗਈਆਂ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੀਂ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਆਹੂ ਲਾਹੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਿਉਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ “ਬਿਜ਼ਨ ਬਿਜ਼ਨ” (ਮਾਰੋ ਮਾਰੋ) ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਕੰਨੀਂ ਹੱਥ ਲੁਆ ਦਿੱਤੇ। ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਨੇ ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲਾ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ:- ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਡਟੇ। ਦੁਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਸੰਜੋਆਂ ਦੇ ਚੀਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੇ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਢਾਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਢਾਲ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਆਪ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ। ਜਦ ਗਿਲਜਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਪਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਸਰੀਰ ’ਚੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਇੰਜ ਵਗਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਹਲੂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਦਾ ਪਰਨਾਲਾ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਦੇ ਮਤਾਂ ਕੋਈ ਕੰਡ ’ਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਾਰ ਸੀਨੇ ’ਤੇ ਸਹਾਰਦੇ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕਿ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਲੜੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਖੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਹੱਥੋਂ ਖੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਣ ਆਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਉਣਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਧੰਨਤਾ ਯੋਗ ਹੋਇਆ:

ਗਿਲਜ਼ਨ ਤੇਗ ਗ੍ਰੀਵ ਪੈ ਡਾਰੀ। ਭਈ ਮੁੰਡੀ ਤਬ ਧੜ ਤੇ ਨਯਾਰੀ।
ਸਿੰਘ ਕੋ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰੋ ਪ੍ਰਭ ਕੀਓ। ਧੰਨ ਮਰਨ ਉਸ ਧੰਨ ਹੈ ਜੀਓ।85।

ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ:- ਜਦ ਅਫਗਾਨੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਛੱਡ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਚਿਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇੱਕੋ ਅੰਗੀਠੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਸਸਕਾਰੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ:

ਦੋਹਰਾ: ਇੱਕ ਚਿਖਾ ਪੈ ਸਭ ਧਰੇ ਦੀਨ ਹੁਤਾਸਨ ਲਾਇ।
ਕਰਯੋ ਕੜਾਹ ਸੁ ਤਹਿ ਹੁਤੋ ਸਭ ਹੀ ਦਯੋ ਵਰਤਾਇ।101।

ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਸਾਂਭਿਆ।

ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ: ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਣਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਘਰ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਜੂਨ 1985 ਈ. ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਯਾਦਗਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈ। ਨਵੀਂਆਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਵਕਤ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ' ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਨਵੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਹਰ ਵਰੇ 9 ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣੇ ਅਸਥਾਨ:

15 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨਗਰ ਲੀਲ੍ਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਠ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਵੱਸੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭੂਰਾ ਕੋਹਨਾ, ਸਾਬਕਾ ਸਕੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦਰਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਅਲਗੋ ਕੋਠੀ।

2. ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਪਾਤੜਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੰਗਥਲਾ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।