ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਤੀਰਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੌਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਕੌਮ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਨਾ ਕਰਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇਣ ਅਤੇ-

ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥(ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਮੁਕੱਦਸ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਉਠਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇ-ਆਬਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਕਾ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਵੱਖਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਲੰਗਰ 'ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ, “ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਵੋ ਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਵੋ।
ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ

1. ਸੰਨ 1983 ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਪੱਛਮੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਲ ਚੰਦ ਬਦਮਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਧੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਐ, ਆਪ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਓਹਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਕਮ ਚੰਦ ਦੀ ਧੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਧਿਆ। (ਸੁਹਿਰਦ ਸੰਤ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 313)

2. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਵਿਖੇ ਸੋਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਧੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾਜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਘਲਾਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸੰਤਾਂ ਆਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡੀ ਨੂੰਹ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ ਕਿੰਨਾ ਦਾਜ ਚਾਹੀਦੈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਗ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸੁਹਿਰਦ ਸੰਤ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 314)

3. ਮੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਸ਼ਿਵ ਨਗਰ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਾਹਵਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਵਿਥਿਆ ਦੱਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਨੂੰ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਉ ਜੇ ਨਾ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ,

“ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।” ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਇਆ।

4. ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਪੰਡਿਤ ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮੇਰੀ ਧੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਉਹ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਹੈ।” (ਸੁਹਿਰਦ ਸੰਤ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 314-15)

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ

1. ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਥਾਹਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। (ਬੀਬੀ ਹਰਮੀਤ ਕੌਰ ਜੀ)

2. ਕਪੂਰਥਲਿਓਂ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ “ਸੰਤ ਜੀ! ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬੰਦੇ ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਤੇ ਸਾਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਮਾਇਣ ਵੀ ਅਗਨ ਭੇਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਡੀ ਮਾਇਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕਰ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ।

3. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕੈਲਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ! ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੜ ਗਈ ਹੈ। "

ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਾਉਣ ’ਤੇ ਰਾਸ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ।

4. ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਫਰਿਆਦੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਿਵਾਏ।

5. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਵਿਗੜਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਸਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਓ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਸਾਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡਿਆ

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਕਮਾਂਡੋਆਂ ਨੇ 16 ਦਸੰਬਰ, 1983 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ’ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਜੀ ਰਾਤ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ।

ਚਕਰਾਤੇ ਛਾਪਾ-ਮਾਰ ਕਮਾਂਡੋਆਂ ਨੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ

ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਲਾਗੇ ਪੈਂਦੇ ਚਕਰਾਤੇ ਵਿਖੇ ਭਾਤਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਛਾਪਾ-ਮਾਰ ਕਮਾਂਡੋਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਬਲ ਤਾਇਨਾਤ

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਬਾਲਾਨੰਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬੂਟਾ ਅਖਾੜਾ ਮੋਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਕੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ।

ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੋਰਚਾ-ਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ

ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਰਚਾ-ਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ, ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਲੰਗਰ ਹਾਲ, ਰਾਮਗੜੀਏ ਬੁੰਗੇ, ਘੰਟਾ ਘਰ, ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਡਿਓੜੀ, ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਚੌਂਕ ਵਾਲੀਆਂ ਡਿਓੜੀਆਂ, ਸਿਮਕੋ ਵਾਲੇ ਚੌਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਕੌਮ ਟੈਲੀਫੋਨ ਅਤੇ ਵਾਕੀ-ਟਾਕੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਜੀ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤੀ ਜਸੂਸੀ-ਤੰਤਰ ਸਰਗਰਮ

ਭਾਰਤੀ ਜਸੂਸੀ-ਤੰਤਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲੀਏ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, “ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਂ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੂਸ ਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜਾਵੇ।”

ਰੂਸ ਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ

ਰੂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਰਿੰਦਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਯੂ.ਕੇ. ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੜਾਕੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਭੇਜੇ ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਦੇ। (ਜਾਂਬਾਜ਼ ਰਾਖਾ, ਪੰਨਾ 75)

ਤੀਜੀ ਗੁਪਤ ਏਜੰਸੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ

ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ‘ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏਜੰਸੀ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਕੋਡ ਨਾਮ ‘ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਹਾਊਸ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਛਲ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਗੇਟ ’ਤੇ “ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਬੋਰਡ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਸ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਨਾਮ “ਰੀਸਰਚ ਐਂਡ ਅਨੈਲਸਿਸ ਵਿੰਗ” (RAW) ਰਾਅ ਸੀ।"

ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਆਰ.ਐਨ.ਐਫ. ਸੰਤੁਕ, ਰਾਅ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਰ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਇਸ ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਤ-ਅੰਗੇਜ਼ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਈ ਸਫਾਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ) ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਮਾਸੋਚ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ‘ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ’ (RAW/ਰਾਅ) ਉੱਪਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਖੁਦ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਪਤ ਏਜੰਸੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸੀ। (ਜਾਂਬਾਜ਼ ਰਾਖਾ, ਪੰਨਾ 89-90)

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤਿਆਰੀ

ਹੁਣ ਤਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਹੱਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏਜੰਸੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਏਜੰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਵੀ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ, ਅੱਤਵਾਦੀ, ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ, ਵੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੂਕ-ਪੁਕਾਰ ਇਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਭੜਕਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ-ਚੜ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੰਡੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਜਨਸੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਟੱਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਲੋਕ ਦਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮਦਲੀਏ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੀਕ ਉਠੇ-

“ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੋ ਤੇ " ਖਾੜਕੂ ' ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾ ਦਿਓ। (ਜਾਂਬਾਜ਼ ਰਾਖਾ, ਪੰਨਾ 94)

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ

ਹੁਣ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2 ਜੂਨ, 1984 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਲੌਂਗ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਉਸ ਦੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਰਦਾ-ਪੋਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਲੁਭਾਵਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ 1 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਕੋਰਾ ਝੂਠ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ' ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰੇਗੀ।...

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਪਰ ਖੋਖਲੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਿਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1982 ਈ. ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਮੰਗ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ...

ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ “ਖ਼ੂਨ ਨਾ ਵਹਾਓ, ਨਫ਼ਰਤ ਤਿਆਗੋ'- ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਆਪ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬਾਰਬਾਰ ਥਿੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ 1971 ਈ. ਵਿਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਕਹਾਉਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ 2 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿਉਂ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ। (ਜਾਂਬਾਜ਼ ਰਾਖਾ, ਪੰਨਾ 94-96)

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਰਾਜ

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਵੈਦਯਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸੁਆਮੀ ਸੁੰਦਰਜੀ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਸੱਤ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਫੌਜ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਹਵਾਈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜ ਵੀ ਲਾਈ ਗਈ। ਛਾਪਾਮਾਰ ਕਮਾਂਡੋਂ, ਟੋਭੇ, ਟੈਂਕ ਤੇ ਤੋਪਾਂ, ਬਹੁਤ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਇਫਲਾਂ, ਤੋਪ-ਗੋਲ਼ੇ ਆਦਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਰਫਿਊ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵਿਉਂਤੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ 37 ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।

ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਕਰਨੋ ਰੋਕਿਆ

17 ਫਰਵਰੀ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬੂਟਾ ਅਖਾੜਾ ਲਾਗੇ ਲੱਗੇ ਮੋਟੇ ਸੰਗਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਤੇ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੇ ਕੰਧ ਕਰਨੋ ਰੋਕਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ

1 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਸਾਢੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ 87 ਵਿਚ ਸਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਲੰਗਰ ਵਾਲੀ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 'ਤੇ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਵੀ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਨਾਲ 11 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ 25 ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਸੰਤ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲ਼ੀ ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਤ ਜੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਇਸ ਘਿਣਾਉਣੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਤੀਂ ਅੱਠ ਵਜੇ ਗੋਲ਼ੀ ਬੰਦ ਹੋਈ।

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਈ। ਅਜੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰੀਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਕਰਫਿਊ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਏਥੇ ਹੀ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਜਥਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗਰਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।

ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਮੰਗਵਾਇਆ

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਭਾਈ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਸੰਤ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਭੁਝੰਗੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਭੁਝੰਗੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਤੀਜਾ ਭਾਈ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਮੋਗੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾ ਆ ਸਕੇ।

(ਸਹਿਰਦ ਸੰਤ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 404-405) ਮੇਰਾ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਪਾਵਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਡੀ.ਸੀ. ਬਦਲਿਆ

3 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਏ. ਐਸ., ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ, ਉਹਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸ. ਰਮੇਸ਼ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ

ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਜਦੋਂ 4 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਗੋਲ਼ੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ’ਤੇ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰਖਵਾਲੇ ਵੀ ਜਵਾਬੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਤੇ ਯਾਤਰੂ ਸਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਲੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਛਕਾਇਆ।

ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ

5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਂਦੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਉਨਾਂ ਦੀ ਚਿਖਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੰਡਾ ਲਾਇਆ। ਅਜੇ ਸਸਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ ਫ਼ੋਜ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਵਿਹੜਾ ਨੀਂਵਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਗਿਆਨੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਓਥੇ ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਉਪਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਗੋਲੇ ਵੱਜਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੰਘੀ।

ਕਰਫਿਊ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਏ

6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਰਫਿਊ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਆਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਏ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਮਾਤਾ ਜੀ, ਪੁੱਤਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੈਂ ਕੋਟੂ ਪੰਜੂ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪੀ.ਐਸ. ਕੁਲਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਭਾਈ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰ ਦੀ ਬੀਬੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੌਰ ਅਤੇ ਝਾਈ ਜੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਟੀ. ਵੀ. ’ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ ਆਦਿਕ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕੇ ਸੰਗਲ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਫੌਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਨ ਜੋ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਕਰਫਿਊ ਵਿਚ ਫਿਰ ਢਿੱਲ

10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਰਫਿਊ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਮਿਲੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਲੰਘ ਕੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ 10 ਰੁਪਏ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨਗਰ ਕਲੋਨੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸਾਂਢੂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਬੜੀ ਭੈੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਉਸ ’ਤੇ ਬੜੇ ਜੁਲਮ ਢਾਹੇ ਸਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਂਗਰੀ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ’ਤੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।

ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਮੇਰੇ ਸਾਂਢੂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿਹੜੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ ਤੇ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨੈ ਤਾਂ ਫੌਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਲੈ। ਸਾਨੂੰ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਖੜੇ ਕਰ ਕੇ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਦਰਲੀ ਸੇਵਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੁਡਵਾਇਆ।” ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵੀ ਫੜ ਲਏ ਗਏ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਸੇਵਾਦਾਰ ਸ. ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਸਨ। ਸ. ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਫੌਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਫੌਜੀ ਹਨ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਭੋਲ਼ਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਠ ਖਲੋਤਾ ਤੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਫੌਜੀ ਨੇ ਓਹਦੇ ਸਿਰ ਬੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ “ਸਾਲਾ! ਇੰਡਰੀ ਵਾਲਾ ਕਾ ਬੰਦਾ ਹੈ।"

ਓਹਦਾ ਸਿਰ ਪਾਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੁਖੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ

4 ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ 4:30 ਵਜੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਮੂਹਰੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਰੰਭ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਛਕਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁੱਕੜੇ ਸਾਨੂੰ ਆ ਕੇ ਵੱਜੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਰਾਹੀਂ ਰਖਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਖੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅੱਗੋਂ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਾਈ-ਭਾਈ-ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਕਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।

ਜਦੋਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਆਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੁਆਸ ਹੈ ਮਰਯਾਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ। ਸਿੰਘ ਵੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨੱਕੀ ਚਨੇ ਚਬਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸਾਹਵੇਂ ਜੂਝਣ ਦਾ ਚਾਉ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਰੁਕ ਰੁਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ
(ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਮੁਖੀ, ਲੇਖ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਜੂਨ 1984 ਪੰਨਾ 18-19)