ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਟੀਕਾ, ਪਰਮਾਰਥ, ਪਰਿਆਇ, ਨਿਰੁਕਤੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਕਾ ਜਿੱਥੇ ਤੁਕਵਾਰ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ1, ਉੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪਰਮਾਰਥ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਆਇ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੁਕਤੀ ਭਾਵ ਨਿਰੁਕਤ ਕੱਢਣਾ। ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੂਲ ਤਕ ਪੁਹੰਚ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ ਅਰਥ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ- ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਅਤੇ ਚਤਰਭੁਜ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪਰਮਾਰਥ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਅਰੰਭੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਅਨੰਦਘਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਭਾਵ ਵੇਦਾਂ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉੱਠੀਆਂ ਫਿਰਕੂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ (ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਾ) ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਚੇਤੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ 1873 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਮ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਾਂ 1872 ਤੋਂ 1957 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁ- ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਲਮ ਚਲਾਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪੰਡਿਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ’, ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1899 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ
ਕੋਸ਼’ ਦੀ ਮੁੜ 1927 ਈ. ਵਿਚ ਸੁਧਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਛਪੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਲਾਹਾ ਖੱਟਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਯਾਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’, ਸਾਧੂ ਸੁੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਯਾਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਜੀ ਕੇ’ (1898), ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰੂ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼’, ‘ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਦਾ ਟੀਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਤਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ’, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸਟੀਕ’ ਅਤੇ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਸ਼’, ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਟੀਕਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ’, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ਸਾਧੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਯਾਯ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’, ਗਿਆਨੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਸੇਖਵਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਦਿ ਸਟੀਕ’ (ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ), ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਝੇ ਭੇਦ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਟੀਕ’ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਐਰਨੈਸਟ ਟ੍ਰੰਪ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਦੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਫ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਆਦਿ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਮੁੱਢਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬੋਲੀ ਪੱਖੋਂ ਸੰਧੂਕੜੀ/ ਬ੍ਰਜ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਮ ਸਮਝ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ‘ਸੰਥ੍ਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਧੁਰੋਂ ਆਈ, ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਗਮ-ਅਗਾਧ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਯਤਨ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲਿਆਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਥਿਆ, ਸਬਕ ਜਾਂ ਪਾਠ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।2 ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤਕ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਜਾਂ ਕਿਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰਬ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਥੋਪਦੇ ਸਗੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀ ਵਸਤੂ-ਮੂਲਕ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, 1. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਪੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 2. ਬਾਣੀ ਦੇ ਜੋ ਅੱਖਰ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। 3. ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।3 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਸਮਝਦੇ 4 ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰੇਗਾ ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ।5 ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਟੀਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ।6 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਨਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮਝਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਨਾਲ) ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਹ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ (ਜਿਊਣਾ) ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਉਪਜਿਆ ਹੈ-ਜਤ, ਧੀਰਜ, ਮਤਿ, ਵੇਦ, ਭਉ, ਆਦਿ ਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੂਝ ਲਈ ਨਾਦ, ਬੇਦ, ਰਸ ਦੀ ਸੂਝ, ਸੁਧ ਬੁਧ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਭੇਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਦਾ ਹਰਿ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਰਤਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰਿ ਸਿਮਰਨਿ ਲਗਿ ਬੇਦ ਉਪਾਇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਸੰਤ- ਮਹਾਤਮਾ ਬਹੁਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਸ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲੰਘੇੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਉੱਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਗਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।7

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਸਨ। ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੱਸ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਦੀ ਘਾਲ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੰਗ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।8 ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਕਾਸਮਈ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਪੰਚ ਪਰਵਾਣ ਪੰਚ ਪਰਧਾਨੁ’ ਵਾਲੀ ਪਉੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਕਥਨ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਹਿਜ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ‘ਪੰਚ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਉਪਾਅ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਨ, ਮੰਨਣ, ਗਾਉਣ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਟੁਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਉ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚਿਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ‘ਪੰਚ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਉੜੀਆਂ (ਸੁਣਿਐ-ਮੰਨੈ ਵਾਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ) ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।9 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

1. ਪ੍ਰਾਕਥਨ

2. ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਥ

3. ਵਿਆਖਿਆ

4. ਨਿਰੁਕਤੀ।

1. ਪ੍ਰਾਕਥਨ: ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ; ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਕਥਨ ਇੰਨੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਉੱਪਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

2. ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਥ: ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇਕ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਪੰਨੇ ਵਿਚ ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਧੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਗਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੁਕਵਾਰ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰੈਕਟ ਦੇ ਕੇ ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਿਿਰਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆਦਿ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਮੂਲ ਪਾਠ:

ਅੰਤੁ ਨ ਸਿਫਤੀ ਕਹਿਣ ਨ ਅੰਤੁ॥ ਅੰਤੁ ਨ ਕਰਣੈ ਦੇਣਿ ਨ ਅੰਤੁ॥

ਅਰਥ

(ਕਰਤਾਰ ਦੀਆਂ) ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। (ਕਰਤਾਰ ਦੇ) ਕਰਣਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ (ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ) ਦੇਣੇ ਦਾ (ਕੋਈ) ਅੰਤ ਹੈ।10

ਵਿਆਖਿਆ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪਉੜੀਆਂ/ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ 1, 2, 3 . . . ਆਦਿ ਲੜੀਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਟੀਕੇ ਵੱਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ11, ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਾ12 ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ‘ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ’ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਨਖ਼ਾਹਨਾਮਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹਵਾਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।13

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਲਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪਰਖ ਨੂੰ ਅਮੁੱਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਮੁੱਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।14 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਮਤਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ-ਮੰਡਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ‘ਕਰਤਾ’ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਜੋਗ ਮਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।15 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪੁਰਖ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸਾਂਖ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ (ਪੁਰਖ) ਨੂੰ ਰੂਹ ਜਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿਚ ਇਕ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਖ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਦ ਮਨੁੱਖ, ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਈਸ਼ਵਰ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।16 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਵਰਤਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਬ੍ਰਜ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰੀ (ਠੇਠ) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅਰਥ ਦਰਸਾ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ‘ਆਸ ਪਾਸ ਘਨ ਤੁਰਸੀ ਕਾ ਬਿਰਵਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।17 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੈਭੰ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।18

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਪੱਖ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖ ਵਿਚ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਘਾਲ਼-ਕਮਾਈ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦਵਤਾ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਚਤੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਾ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਏਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਸਾਧਨਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

“ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਭੈਅ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਵਗੁਣ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਵਿਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਤਾ ਆਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਉਹ ‘ਜਗਿ ਪੰਡਤ’ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਉਹ ‘ਵਿਰਲਾ ਆਚਾਰੀ’ ਬਣ ਜਾਏਗਾ।”19 ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟੀਕਾ/ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ 132 ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ (1646 ਤੋਂ 1778 ਪੰਨੇ ) ਦਸ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।20 ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਨਿਰੁਕਤੀ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਕਤਿ’ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਜੋ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕੀਆਂ ਉਹ ਇਸ ਚਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।21 ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ, ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਵਰਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਿਗਆਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭੇਦ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਸਿਤ ਸਥਿਤੀ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਪੱਖ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ-ਮਿਿਥਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਉਚਾਰ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਣਕਾਰ ੀ ਪ ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਟੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਯਾਯ, ਪਰਮਾਰਥ, ਧਰਮਾਰਥ, ਕੋਸ਼, ਗੁਰਮਤਿ-ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਪੌਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਇਤਿਹਾਸਿਕ -ਮਿਿਥਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ‘ਨਾਭਿ’ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ-ਧੁੰਨੀ / ਕਮਲ, ਕੌਲ, ਫੁੱਲ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸੇ ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਣੇਹਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਉਚਾਰੇ, ਲਿਖੇ ਜਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਵੇਦ ਪਾਠੀ ਅੱਵਲ ਦਰਜ਼ੇ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ।22 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।

ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰੁਕਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਨਕਾਏ’ ਦੇ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਸਨਾਤਨੀ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛੋਡ ਕੇ) ਹੋਰ (ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਪਦਾਰਥ, ਇੱਜ਼ਤ) ਵਿਚ ਕਿਉਂ (ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ)। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਾਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ:- ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਕਿਉਂ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜਾਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਵਿਚ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(ਅ) ਪੰ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਲਏੇ ਹਨ: ਅਨ੍ਯ+ਕਾਯ=ਆਨ ਦੇਹੋਂ ਮੇਂ, ਭਾਵ ਇਸਤਰੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚ। (ੲ) ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨਕਾਏ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ ‘ਅਨ+ਕਾਯ=ਨਹੀਂ ਹੈ ਦੇਹ ਜਿਸ ਦੀ23 ਸੋ ਹੋਇਆ ਕਾਮਦੇਵ। ਮੁਰਾਦ ਇਹ=ਅਨਕਾਏ ਰਾਤੜਿਆ=ਹੇ ਕਾਮ ਵਿਚ ਲੰਪਟ।24 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਗੁਰਮੁਖ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।25

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਮਹਲਾ, ਰਹਾਉ ਅਤੇ ਘਰੁ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:- ਰਹਾਉ: ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਘਰੁ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਕਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਕਿਸ ਤਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।26 ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਦੋ- ਤਰਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅੰਤਰੀਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ ਜੋੜਨਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਦੇਣਾ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਨੁਕਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਧੁਰਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅੰਤਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚਲੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਨਿਭਾਅ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪੱਖ ਹਨ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਜਦਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ (ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ) ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਈਸ਼ਵਰ, ਹਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ 178 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ੴ ਦੀ ਧਰਨਾ ਅ-ਓ-ਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਓ ਨੂੰ ਓਂ ਜਾਂ ਓਮ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਓਅੰਕਾਰ’ ਕਹਿਣਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।27 ਉਹ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “ਇਹ ਪਦ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸਤੇ ਮਖ਼ਸੂਸ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਅਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਉਹ ‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਦੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਦੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ॥ ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ ਬਰਮਾ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥ ਦੇ ਅਰਥ ਇੰਞ ਕਰਦੇ ਹਨ:

“(ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਕਿਆ ਤੁਸੀ ਨਿਰੰਜਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਈਸ਼ਰ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਕਤੇ ਤੇ ਪਾਰਬਤੀ, ਲਛਮੀ, ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧ੍ਯਾਨ ਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਾਰਬਤੀ, ਲਛਮੀ ਤੇ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਹੈ।) (ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਦੇ ਨਾਦ ਤੇ ਵੇਦ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਗਯਾਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕੌਣ ਬਣੇਗਾ? ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ (ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ) ਵਾਕ (ਮੇਰੇ ਲਈ) ਨਾਦ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਾਕ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, (ਕਿਉਂਕਿ) ਗੁਰੂ ਵਾਕ ਵਿਚ (ਨਿਰੰਜਨ) ਸਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।)”28

ਨਾਮ ਮਾਰਗ: ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

(1) ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਨਾਮਨ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਮਾਨ’ ਭਾਵ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। ਯਾਦ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਪਦ ‘ਣਮ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਣਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ (1) ਝੁਕਣਾ (2) ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨਾ। ‘ਨਾਮਨ੍’ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ ਨਾਮ।
(2) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਾਉ, ਨਾਵ ਅਤੇ ਨਾਇ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ।
(3) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਪਰਮੇਸੁਰ ਦੇ ਨਾਮ’ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੋ ਕੇ ਅਇਆ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ ਸੰਗਯਾ ਮਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਜਪ ਹੈ। ਨਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਾਈ ਲਿਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਮੀ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਨੂੰ ‘ਆਤਮ ਵਿੱਦਿਆ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਸਾਂਈ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਮਿਲਾਪ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਾਲਾਹ, ਕੀਰਤਨ, ਬੇਨਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਆਦਿ ਮਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਭਾਵ ਹਨ ਜੋ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਕ ਸੰਯੋਗਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਦਾ।29

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ:

(1) ਜਪ ਲਈ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਏਕਾਂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੋਵੇ।
(2) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜੇ ਇਸ਼ਨਾਨੇ (ਪੰਜ-ਇਸ਼ਨਾਨਾ) ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਉੱਜਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ ਮੋੜਨਾ।
(3) ਜੋ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਜਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ।
(4) ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ’ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖੋ।
(5) ਚਿਰਾਂ ਤਕ ਅਤੇ ਨਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
(6) ਅੰਮਿਤ ਵੇਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਵੇਲਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਲਈ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
(7) ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਵੇਲੇ ਏਕਾਂਤ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਰਸਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਘਾਲ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮੀ ਲਈ ਕੁਝ ਤੱਥ (ਪ੍ਰਹੇਜ਼) ਵੀ ਲੋੜੀਦੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ:

1. ਭੁੱਖੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣਾ। 2. ਨੀਂਦੋਂ ਵੱਧ ਸੌਣਾ। 3. ਆਲਸ ਵਿਚ ਹੋਣਾ। 4. ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਖੇਪ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ। 5. ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੌਣਾ।30 ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਟੀਕਾ, ਪਰਮਾਰਥ, ਪ੍ਰਯਾਯ, ਨਿਰੁਕਤੀ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਨਿਰੋਲ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਪੱਖ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਹਰ ਉਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ 607 ਪੰਨਿਆਂ ਤਕ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਖੋਜਕਾਰ, ਕਥਾ- ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਟੀਕਾ, ਵਿਆਖਿਆ, ਪ੍ਰਯਾਯ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਰਚ ਮਿਚ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥਾਨਕਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਰਹੱਸਮਈ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਅਨੇਕ ਥਾਂਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਰਲ ਅਤ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ:

1. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 1.
2. “ਭੂਮਿਕਾ”, ਉਹੀ, ਪੰਨੇ ੳ-ਅ।
3. ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨੇ ੳ-ਅ।
4. ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ, ਪੰਨਾ 1193.
5. ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਖੋਜਿ ਬੀਚਾਰਿਓ ਤਤੁ ਨਾਨਕ ਇਹੁ ਜਾਨਾ ਰੇ॥ (ਉਹੀ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ 403.)
6. ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨੇ ੳ -ਅ।
7. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ, ਪੰਨੇ 295-296.
8. ‘ਦੋ ਸ਼ਬਦ’, ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ ਙ.
9. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 83.
10. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 114.
11. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 7.
12. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 4.
13. ਉਹੀ, ਪੰਨੇ 34-35.
14. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 124 ਅਤੇ 127.
15. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 18.
16. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 19.
17. ਉਹੀ, ਪੋਥੀ ਪੰਜਵੀਂ, ਪੰਨੇ 2010-2011.
18. ਉਹੀ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨ 30.
19. ਉਹੀ, ਪੋਥੀ ਦੂਜੀ, ਪੰਨੇ 1037-1038.
20. ਉਹੀ, ਪੰਨੇ 1646-1653.
21. ਉਹੀ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ ਛ.
22. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 3082.
23. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 56.
24. ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀ ਸੱਤਵੀਂ, ਪੰਨਾ 3386.
25. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 246.
26. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 181.
27. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 6.
28. ਉਹੀ,
39. ਉਹੀ, ਪੰਨੇ 14-16.
30. ਉਹੀ, ਪੰਨੇ 36-37.