9 ਜੂਨ, 1716 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਘੋਰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ,ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ, ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਚਰਖੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਿਆ। ਇਹ ਘੋਰ ਸਮਾਂ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ, ਸਲਾਬਤ ਖਾਨ, ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਅਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਨਾਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਾੜਵੀ ਅਤੇ ਨਾਪਾਕ ਲੁਟੇਰੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ 10 ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਪ ਹੰਢਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਕੌਮ ਵਿਚ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰੋਹ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1748 ਈ: ਨੂੰ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਉਭਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ, ਇਸ ਘੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 1764 ਈ: ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ। 1779 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਪਟਿਆਲੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਾਂਗੜਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਟਕ ਤਕ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 1772 ਈ: ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ 1778 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। 1778 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1783 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਲੇ ਪਾਏ। ਸਿੰਘ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ, 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਗਰੀ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਘਾਟ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ 30,000 ਸੈਨਿਕ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਛਾਉਣੀ ਪਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਜਕਲ ਉੱਥੇ ‘ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਕੋਰਟ’ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਲਕ ਗੰਜ, ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਪੁਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ੀਕੋਹ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਹਿਤਾਬਪੁਰ ਕੋਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਜਮੇਰੀ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਾਤਮ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੈਨਿਕ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਲੱਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਇਕ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਦੀਵਾਰ ਇਕ ਖਾਸ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਗਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬਾਹਰਲੀ ਦੀਵਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਮੋਰੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੋਰੀ ਗੇਟ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ ਉੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਹੈ। 11 ਮਾਰਚ, 1783 ਈ: ਨੂੰ ਸਿੰਘ ‘ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ’ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਲੁਕ ਗਏ। ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਇਆ।
ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖਾਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਲਹਿਰਾਏ ਗਏ। ਪਰੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ ਨੇ ਤਖਤ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤੇਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤਖਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਮਿਸਲ ਵੰਡ ਅਬ ਕਬਹੂੰ ਨ ਪਾਵੋ। ਰਲ ਮਿਲ ਖੜ ਤੁਰ ਪੰਥ ਬਚਾਵੋ॥” ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। | 
