ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ, ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਅੰਤ੍ਰੀਵੀ-ਉਦੇਸ਼ ਇਕ ਪਰਮ-ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਕੁਝ ਸਿਖਾਵੇ ਨਾ, ਉਹ ਥੋਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰਾਂ ਹੇਠ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਫੇਲ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਫਲਸਰੂਪ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਢਾਬਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਟਲਾਂ ਜਿਵੇਂ— ਤਿੰਨ ਤਾਰਾ, ਪੰਜ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਕੁੱਕ ਤੇ ਵੇਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਜ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਖੋਜ ਦਾ ਰੌਲਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਾਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਕ ਅਮੋਲਕ ਦਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਕਾਲਜ, ਸਕੂਲ ਖੁੰਬਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਉਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਡਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਲ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਫ਼ਨੇ, ਮਹਿੰਗੇ ਤੇ ਬਿਗਾਨੇ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੱਲ ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਠੇਕਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਗਾਹਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਗਾਹਕ (ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਬਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਅਸਲ ਕਰਤਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੇਲੇ ਸਾਜ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਪੈਰ ਹਿਲਾ-ਹਿਲਾ ਕੇ ਸਿਰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡਿਆ ਘੱਟਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਸਦੇ ਹੋਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਸਧਾਰੀਏ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਖ਼ਾਤਰ ਤਾਲ ਪੂਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਪਟਕ-ਪਟਕ ਕੇ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ: ਵਾਇਨਿ ਚੇਲੇ ਨਚਨਿ ਗੁਰ ॥ ਪੈਰ ਹਲਾਇਨਿ ਫੇਰਨਿ੍ ਸਿਰ ॥
ਉਡਿ ਉਡਿ ਰਾਵਾ ਝਾਟੈ ਪਾਇ ॥ ਵੇਖੈ ਲੋਕੁ ਹਸੈ ਘਰਿ ਜਾਇ ॥
ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ॥ ਆਪੁ ਪਛਾੜਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 465) ਉਕਤ ਸਥਿਤੀ ਅਜੋਕੇ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ- ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਕ ਸਿਮਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਫਾਡੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਲੋਕ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਆਪਣਾ ਸਹੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਜਾਮ ਦਰੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ-ਕਰਨੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਵੇਚਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਨਾ ਮੰਨਣ ਤਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਹਿਜ ਅਖ਼ਲਾਕੀ ਅਸਰ ਖ਼ੁਦ ਹੰਢਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼, ਪਰਮ-ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਪਾਧਾ ਪੜਿਆ ਆਖੀਐ ਬਿਦਿਆ ਬਿਚਰੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ॥
ਬਿਦਿਆ ਸੋਧੈ ਤਤੁ ਲਹੈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥
ਮਨਮੁਖੁ ਬਿਦਿਆ ਬਿਕ੍ਰਦਾ ਬਿਖੁ ਖਟੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇ ॥
ਮੂਰਖੁ ਸਬਦੁ ਨ ਚੀਨਈ ਸੂਝ ਬੂਝ ਨਹ ਕਾਇ ॥
ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ ॥
ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹੁ ਨਾਮੁ ਸੰਗਰਹੁ ਲਾਹਾ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਇ ॥
ਸਚੀ ਪਟੀ ਸਚੁ ਮਨਿ ਪੜੀਐ ਸਬਦੁ ਸੁ ਸਾਰੁ ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਪੜਿਆ ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ ਜਿਸੁ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਗਲਿ ਹਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 938) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਚਤਮ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਵਰਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦੇਣੀਆਂ, ਇਹ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮੰਤਵ ਨਹੀਂ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰਖ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਨਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ: -ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਰੀਅਹਿ ਸਾਥ ॥
ਪੜਿ ਪੜਿ ਬੇੜੀ ਪਾਈਐ ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀਅਹਿ ਖਾਤ ॥
ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਬਰਸ ਬਰਸ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਮਾਸ ॥
ਪੜੀਐ ਜੇਤੀ ਆਰਜਾ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਸਾਸ ॥
ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰੁ ਹਉਮੈ ਝਖਣਾ ਝਾਖ ॥ (ਪੰਨਾ 467)
-ਪੜਿਆ ਮੂਰਖੁ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 140) ਵਿੱਦਿਆ ਹੈਂਕੜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਵਿੱਦਿਆ ਮਨ, ਬਚਨ, ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਦਭਾਵਨਾ-ਭਰਪੂਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਣ/ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸੇ ਸ਼ੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੈ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪਾਵੈ ਮਾਨੁ ॥
ਆਪਾ ਮਧੇ ਆਪੁ ਪਰਗਾਸਿਆ ਪਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨਾਮੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1329) ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਰਹੀ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਢੁੰਢਾਊ, ਬਿਬੇਕਸ਼ੀਲ, ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੂਰੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਵਿਰਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਡੰਬਰ, ਸ਼ੋਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸਰਲ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਿਦਆਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਅੱਠ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪਹਿਰ ਰੱਬੀ ਬੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਅ-ਉਮਾਹ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੱਤ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਠੀਕ-ਗ਼ਲਤ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਪ/ਝੂਠ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਤੀ ਪਹਰੀ ਸਤੁ ਭਲਾ ਬਹੀਐ ਪੜਿਆ ਪਾਸਿ ॥
ਓਥੈ ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਬੀਚਾਰੀਐ ਕੂੜੈ ਘਟੈ ਰਾਸਿ ॥ (ਪੰਨਾ 146) ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਉੱਚਤਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਹੀ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਸਿਰਜੇ ਜਾਣੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਰਾਤਲ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹੋਵੇ। ਭਾਵ ਨੈਤਿਕ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਵਿਚ ਉੱਸਰੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਹੀ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖ ਲਈ ਸੁਚਾਰੂ ਗਿਆਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਸਿਥਲ-ਗਿਆਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੋਜ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖ ਨਾਲੋਂ ਗਿਣਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਖੋਜ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਏ. ਐਨ. ਵਾਈਟਹੈੱਡ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਟੁੰਬਵੀਂ ਘਟਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਜੀਵ ਸਨ, ਮਗਰੋਂ ਆ ਕੇ ਕੇਵਲ ਦੰਭੀ ਪੰਡਿਤਾਈ ਅਤੇ ਦੈਨਿਕ ਕਿਿਰਆ-ਕਰਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿਥਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਸਿਥਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨ ਕੇਵਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਵੀ ਹੈ।1 ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਥਲ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਅਵਿਵਹਾਰਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਖੰਡਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾ ਕੇ ਪੱਥਰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹੋਂ ਝੂਠ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਟਿੱਕੇ ਅਤੇ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਾਲਾਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਦੋ ਧੋਤੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਹ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਉਲਝਦੇ। ਕਿਉਂ ਜੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਿਆਉਣ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੜਿ ਪੁਸਤਕ ਸੰਧਿਆ ਬਾਦੰ॥ ਸਿਲ ਪੂਜਸਿ ਬਗੁਲ ਸਮਾਧੰ॥
ਮੁਖਿ ਝੂਠ ਬਿਭੂਖਣ ਸਾਰੰ॥ ਤ੍ਰੈਪਾਲ ਤਿਹਾਲ ਬਿਚਾਰੰ॥
ਗਲਿ ਮਾਲਾ ਤਿਲਕੁ ਲਿਲਾਟੰ॥ ਦੁਇ ਧੋਤੀ ਬਸਤ੍ਰ ਕਪਾਟੰ॥
ਜੇ ਜਾਣਸਿ ਬ੍ਰਹਮੰ ਕਰਮੰ॥ ਸਭਿ ਫੋਕਟ ਨਿਸਚਉ ਕਰਮੰ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਿਹਚਉ ਧਿਆਵੈ॥ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਵਾਟ ਨ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 470) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸ ਵਿਿਦਆਵੰਤ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਜਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਓਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਓਨਾ ਹੀ ਕੜਿਆ- ਕੁੜਿਆ (ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਪੜਿਆ॥ ਤੇਤਾ ਕੜਿਆ॥ )। ਇੰਜ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਪੱਖੋਂ ਸਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਿਖਆ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਯਥਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਾਮ-ਵਾਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: ਕਕੈ ਕਾਮਿ ਕ੍ਰੋਧਿ ਭਰਮਿਓਹੁ ਮੂੜੇ ਮਮਤਾ ਲਾਗੇ ਤੁਧੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰਿਆ ॥
ਪੜਹਿ ਗੁਣਹਿ ਤੂੰ ਬਹੁਤੁ ਪੁਕਾਰਹਿ ਵਿਣੁ ਬੂਝੇ ਤੂੰ ਡੂਬਿ ਮੁਆ॥ (ਪੰਨਾ 435) ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੇ-ਸਿੱਖੇ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕਰਜ਼ਾ ਹੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹੇ: ਮਨ ਐਸਾ ਲੇਖਾ ਤੂੰ ਕੀ ਪੜਿਆ ॥ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਤੇਰੈ ਸਿਰਿ ਰਹਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 434) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਮੁਖ ਨਾਲ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹਦਾ/ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਰਣੀ ਪੱਖੋਂ ਅਪੂਰਨ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਜੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ! ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵਿਚਾਰ। ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਭਰ।2 ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰਕ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਖੋਜ ਜਾਂ ਮੰਥਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫ਼ਲ਼ ਹੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਨਿਰੋਲ ਬੌਧਿਕ-ਕਿਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਮੁੱਢ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਾ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ 'ਚ ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਨਿਰਮਾਣ, ਆਤਮ-ਸੰਜਮ, ਸਤ-ਚਿੰਤਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।3 ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸੇਧਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਮਿਆਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ।
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਚੇਰੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਨੀਵੇਂ ਸਤਰ ਵਾਲੀ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਖੋਜ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਸਾਹਿਤਕ-ਚੋਰੀ, ਤੱਥਾਂ, ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ, ਜਾਅਲੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਝੂਠੇ ਮਸਲੇ, ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਗ਼ਲਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਾਥਕ ਯਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖੋਜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਪੈਰ ਕਿਵੇਂ ਪਸਾਰੇ? ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਢੂੰਡੀਏ ਤਾਂ ਕਈ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਤੱਥ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।4 ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥਿੜਕਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਆਰਥੀ, ਅਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਵਰਗੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਉਪਰਕਾਰ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਨਰਮੰਦ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਪੀੜਿਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਯਤਨ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਲਾਈ ਦੇ ਮੰਤਵ ਤੋਂ ਖੁੰਝੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਉਦੇਸ਼ਹੀਣ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ਹੀਣ ਖੋਜ ਜਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ਹੀਣ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ/ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਲਟਾ ਸੁਆਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਸੁਆਰਥੀ ਮੰਤਵ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ: ਤੁਧੁ ਸਿਰਿ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪੜੁ ਪੰਡਿਤ ਅਵਰਾ ਨੋ ਨ ਸਿਖਾਲਿ ਬਿਖਿਆ॥
ਪਹਿਲਾ ਫਾਹਾ ਪਇਆ ਪਾਧੇ ਪਿਛੋ ਦੇ ਗਲਿ ਚਾਟੜਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 434) ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਭੰਗ ਹੋਣਾ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਖੰਡ/ਸੁਜੋੜ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਅਨ ਕਉ ਮਤੀ ਦੇ ਚਲਹਿ ਮਾਇਆ ਕਾ ਵਾਪਾਰੁ॥
ਕਥਨੀ ਝੂਠੀ ਜਗੁ ਭਵੈ ਰਹਣੀ ਸਬਦੁ ਸੁ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 56) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਵਲ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਜਾਂ ‘ਅਨ ਕਉ ਮਤੀ’ ਭਾਵ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਇਕਪਾਸੜ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦੀ ਰਹਿਤਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਨਵੀਨ, ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਫੁਟਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਵਾਲੀ ਖੋਜ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਹੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਗੰਮਤਾ ਦੀਆਂ ਟੋਹਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੇ ਭਵਜਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ : ਖਖਾ ਖੋਜਿ ਪਰੈ ਜਉ ਕੋਈ॥ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਬਹੁਰਿ ਨ ਹੋਈ ॥
ਖੋਜ ਬੂਝਿ ਜਉ ਕਰੈ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਤਉ ਭਵਜਲ ਤਰਤ ਨ ਲਾਵੈ ਬਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 342) ਸਾਧਕ ਖੋਜੀ ਬਣਨ ਲਈ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਮਦਾ ਖੋਜਾਰਥੀ ਬਣਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: -ਫਰੀਦਾ ਗਲੀ ਸੁ ਸਜਣ ਵੀਹ ਇਕੁ ਢੂੰਢੇਦੀ ਨ ਲਹਾਂ॥
ਧੁਖਾਂ ਜਿਉ ਮਾਂਲੀਹ ਕਾਰਣਿ ਤਿੰਨਾ ਮਾ ਪਿਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1382)
-ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ। (ਵਾਰ 3:18) ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜਾਂ ਵਾਂਗ ਉਗਾਉਣ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣੀ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿੱਦਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਊੜਾ ਐੜਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਇਕ ਅਣਮੋਲ ਧਨ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਲ ਕਰਕੇ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਅਕਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ-ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਰੂਪੀ ਧਨ ਕੋਈ ਖ਼ਰੀਦ/ਵੇਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦਣ/ ਵੇਚਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤਕ ਲਿਖ-ਲਿਖ ਕੇ ਵੇਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ : -ਧ੍ਰਿਗੁ ਤਿਨਾ ਕਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿ ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਵੇਚਹਿ ਨਾਉ ॥...
ਅਕਲਿ ਏਹ ਨ ਆਖੀਐ ਅਕਲਿ ਗਵਾਈਐ ਬਾਦਿ ॥
ਅਕਲੀ ਸਾਹਿਬੁ ਸੇਵੀਐ ਅਕਲੀ ਪਾਈਐ ਮਾਨੁ ॥
ਅਕਲੀ ਪੜਿ੍ ਕੈ ਬੁਝੀਐ ਅਕਲੀ ਕੀਚੈ ਦਾਨੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਆਖੈ ਰਾਹੁ ਏਹੁ ਹੋਰਿ ਗਲਾਂ ਸੈਤਾਨੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1245)
-ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਬਿਦਿਆ ਬੇਚਹੁ ਜਨਮੁ ਅਬਿਰਥਾ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1103) ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਜ 'ਉਪਜੈ' ਭਾਵ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਦਕਿ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ। ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ 'ਹਕ ਪਰਾਇਆ' ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਵਿਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਗੰਭੀਰ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੱਤ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਿਨਾ ਖੋਜ ਦੀ ਘਾਲ ‘ਪੰਡ
ਪਰਾਲਾ’ ਭਾਵ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।5 ਖੋਜ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੋਜ ਓਨੀ ਹੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚਣੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਅਜੋਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਖੋਜ ਗੁਣਾਤਮਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਣਨਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਖੋਜ ਵਿਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਈਰਖਾ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਜਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ, ਪੜ੍ਹਨਹਾਰੇ ਬਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਆਖੀਏ (ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨ ਆਖੀਐ ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ ॥ ) ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਸਲ ਧਾਰਨੀ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹਲੀਮੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਇਜ਼ਤ, ਸਵੈਮਾਣ ਵਰਗੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੰਦਾ ਅਸਲ ਬੰਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਨਾ ਕੋ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ ਨਾ ਕੋ ਮੂਰਖੁ ਮੰਦਾ ॥
ਬੰਦੀ ਅੰਦਰਿ ਸਿਫਤਿ ਕਰਾਏ ਤਾ ਕਉ ਕਹੀਐ ਬੰਦਾ ॥ (ਪੰਨਾ 359) | 
