ਇਕ ਜਨਵਰੀ, 1701 ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ, 1800 ਈਸਵੀ ਤਕ ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਨੂੰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਹਾਵਾਂ-ਭਾਵਾਂ, ਮੰਗਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਲਹਿਰਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾਵਾਂ, ਕਮਾਈਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ 50, 60 ਸਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦਾ ਕੋਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਬੰਬਈ, ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ, ਨਵਾਬਾਂ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ, ਪਠਾਣਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਿਸਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਵਰਤ-ਵਰਤਾਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਧਰਮ-
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ, 1 ਵੈਸਾਖ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵੈਸਾਖੀ 1699 ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਸਜ ਗਏ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਤ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ, ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਸਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਭੇੜ ਚਲਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਸੀਨਾਜੋਰੀ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਕਬਜ਼ਿਆਂ, ਹੱਕਮਾਰਾਂ, ਅਨਿਆਵਾਂ, ਲੁੱਟਾਂਕੁੱਟਾਂ, ਕਤਲਾਮਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ, ਨੀਹਾਂ, ਖੁਦਾਈ ਖੌਫ, ਨਿਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਉ, ਸੱਚ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਇਨਸਾਨੀ ਕੀਮਤਾਂ, ਸੁੱਚੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਟਕਰਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨੌਜੁਆਨ ਗੱਭਰੂ ਸੂਰਮੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਅੰਦਰ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਆਤਮ-ਪਰਮਾਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਾਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਸੀਹੇ ਸਹੇ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਤੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਇਹੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-
ਸਿੱਖ, ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ, ਸਜਣ, ਸੂਰੇ, ਸਿਰਲਥ, ਮਰਜੀਵੜੇ ਬਣ ਗਏ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਸੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਜਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਏ, ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣ, ਸਜ ਗਏ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ, ਸਿੱਖ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਗ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਆਪ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਸਗੋਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਥੇਦਾਰਨੀ ਦਲੇਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਉਹ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਜਿਹੜੇ ਗਭਰੇਟਿਆਂ ਲਈ ਪਥਪਰਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਟਕ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਆਮ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਪੂਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਆਬਰੂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਚਿਖਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੜ ਮਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਜੌਹਰ’ ਦੀ ਰਸਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਬਾਸ਼ੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਭਰਾਵੋ, ਅਸੀਂ ਅਬਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਵਾਂਗੀਆਂ। ਜਿਸ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੁਸੀਂ ਛਕਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਸੀਂ ਵੀ ਛਕਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੋਖਲੇ ਦਾ ਫੁਰਨਾ ਕਿਓਂ ਫੁਰਿਆ, ਅਸੀ ਸ਼ੀਹਣੀਆਂ ਹਾਂ। ਬੁੱਜ਼ਦਿਲ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੀਆਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਡੀ ਬੇਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਵਾਂਗੀਆਂ।” ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ, ਕੌਮੀ ਚਰਿੱਤਰ, ਨਿਆਰੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾ ਸਦਕਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ, ਪਠਾਣ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ 6 ਪੋਹ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਭਾਵ 20 ਦਸੰਬਰ, 1704 ਈ. ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਤੇ ਵਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਆਯੂ 38 ਸਾਲ ਸੀ। ਚੌਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ 17, 13, 9 ਤੇ 7 ਸਾਲ ਸਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਗਭਰੇਟੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਮੁਟਿਆਰਾਂ, ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਤੇ ਭੁਝੰਗਣਾਂ ਸਣੇ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਪੁਰਬ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੰਗੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤਦੇ ਤਾਂ 1699 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ, ਨਦੌਣ, ਆਦਿ ਦੇ ਜੁੱਧ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਫਤਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਗ ਲੜੇ ਤੇ ਲੜਾਏ। ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਕਠਨ ਤੇ ਕਰੜਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪੂਰੇ ਉਤਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੂਰੇ ਉਤਰਦੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ; ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਰਪੂਰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵੱਲ ਬਾਂਹ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ 1706 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਇਨ ਪੁਤ੍ਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਪੈ, ਵਾਰ ਦੀਏ ਸੁਤ ਚਾਰ।
ਚਾਰ ਮੂਏ ਤੋ ਕਿਆ ਭਇਆ, ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ।

ਹੋਰ ਫੁਰਮਾਇਆ: “ਉਹ ਮਰੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਆਪਾਵਾਰੂ ਮਰਜੀਵੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।

ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਕੂਕ-
ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਕਵੀ, ਸ੍ਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਰਨ ਗੁਪਤ ਕੂਕ ਉਠਿਆ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਹੇਕ ਮਾਰੀ:-

ਜਿਸ ਕੁਲ, ਜਾਤਿ, ਦੇਸ਼ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕਤੇ ਹੈਂ ਯੋਂ ਬਲੀਦਾਨ।
ਉਸ ਕਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕੁਛ ਭੀ ਹੋ, ਪਰ ਭਵਿੱਸ਼ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਮਹਾਨ।

ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਰੇ-ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਵੋਗੇ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੇ ਭਬਕ ਮਾਰੀ:

ਤੋ ਕਯਾ ਫਿਰ ਹਮ ਨਹੀਂ ਮਰੇਂਗੇ? ਅਮਰ ਰਹੋਗੇ ਕਯਾ ਤੁਮ ਆਪ?
ਕਿੰਤੂ ਅਮਰ ਹੋਂ ਤੋ ਭੀ ਹਮ ਤੋ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗੇ ਐਸਾ ਪਾਪ।

ਇਹ ਬੂਟਾ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ, ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਮੀਂਹਾਂ, ਚਮਕੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਛਾਂ-ਦਾਰ ਬੋਹੜ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਦ ਵੀ ਮਾਰ ਖਾਧੀ, ਆਪਣੀ ਫੁਟ ਤੋਂ ਖਾਧੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਜਨਵਰੀ 1716 ਵਿਚ, ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ, 740 ਜੁਆਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਮੁਛ-ਫੁਟ ਮੁੰਡੇ ਸਨ, ਸਮੇਤ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਏ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਰਨ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਕੂਕਿਆ–ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਕੈਸੀ ਮੌਤ ਚਾਹੀਏ? ਬੋਲ!”

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੂਛਾ, “ਤੁਝ ਕੋ ਧੀਰੇ ਸੇ ਬੋਲਾ ਵੈਰਾਗੀ“*-ਮੁੰਧੇ ਹੂਏ ਨੇਤ੍ਰ ਨਿਜ ਖੋਲ- (*ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ)
“ਜੀਵਨ ਜਿਸ ਕੀ ਇਛਾ ਪਰ, ਉਸ ਕੀ ਇੱਛਾ ਪਰ ਹੈ ਮ੍ਰਿਤਯੂ"
ਛੋੜ ਜਾਏਗੀ ਸਵਯੇ ਤੁਝੈ ਭੀ, ਕਯਾ ਤੇਰੀ ਭਿਕਸ਼ਾ ਪਰ ਮ੍ਰਿਤਯੂ।

ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬਰਕਤ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵੈਰਾਗੀ, ਤਿਆਗੀ ਸਾਧੂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੀੜਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵੀ ਜੁਰਅੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਬਣ ਕੇ ਸਵਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ-
ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਕ, ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਮੁੰਤਖਿਬਉਲ-ਬਾਬ” ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਲੜ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਅਜੇ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸੀ, ਗਾਨਾ ਅਜੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ, ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੀਵਾਨ, ਰਤਨ ਚੰਦ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਈ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੇਰਾ ਪੁਤ੍ਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਹਿਲਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ:-

“ਮਾਦਰਿ ਮਾ ਦਰੋਗ ਮੈ ਗੋਇਦ, ਮਨ ਬਦਿਲੋ ਜਾਨ ਅਜ
ਮੁਅਤਕਿਰਾਨਿ ਵ ਫਿਦਵੀਆਨ ਜਾਨਿਮਾਰਿ ਮੁਰਸ਼ਦੇ ਖੁਰਮ
ਮਵਾ ਜੂਦ ਬ ਫਰੀਕਾਨਿ ਮਨੁ ਵਸਾਨਦ"

ਪੰਜਾਬੀ ਤਰਜਮਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

“ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਜਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਿਦਕੀ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੇ ਜਾਨ-ਵਾਰੂ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ। "

ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾ ਪਾ ਕੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਕਿਹੜੀ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਠ ਕਾਰਨ, ਜੱਲਾਦ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸੀਸ ਜੁਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਸਿਰਲੱਥ ਸਿੱਖ ਗੱਭਰੂ ਸਨ: "

“ਸਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨ ਜਾਵੇ"

ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਕੜ ਟੁਟ ਪਏ- 1716 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ, ਅਬਦੁਲ ਸਮੱਦ ਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ 1739 ਈ. ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਕਤਲਾਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਖੋਜ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

1739 ਈ. ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਤਲਾਮ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਕਰੋੜਾਂ, ਅਰਬਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਤੇ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਮਰਹੱਟਾ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਲ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਯਾਹੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ-

ਤੋ ਇਹ ਮਾਰੈ ਨ ਮਰੈ, ਜੀਤ ਸਕੈ ਇਨ ਕੌਨ ?
ਕੁਛ ਦਿਨ ਕੋ ਸਿੰਘ ਹੋਇ ਹੈ, ਭੂਪਤ ਮੁਲਕ ਮਝਾਰ। (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ)

ਹਿੰਦੂ ਇੰਨੇ ਬੇ-ਅਣਖ ਤੇ ਡਰਾਕਲ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਹ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈਂਦੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਹਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦੇ:

ਮੋੜੀਂ ਭਾਈ ਕੱਛ ਵਾਲਿਆ, ਰੰਨ ਗਈ ਬਸਰੇ ਨੂੰ।

ਪਠਾਣ ਧਾੜਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਰਾਕ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਸਰਾ ਤੇ ਬਗਦਾਦ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਸੈਬੀ ਤੇ ਖਵਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਵੇਚ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਕਾਬਲ, ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਗਰੀਬ ਸਨ ਤਦੇ ਇਰਾਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨੀਲਾਮੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਚਰਿੱਤਰ-
- ਪਰਵਾਹ ਨਾਹੀ ਕਿਸੈ ਕੇਰੀ ਬਾਝੁ ਸਚੇ ਨਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)
- ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1105)
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 142)
- ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ 40-40 ਰੁਪਏ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਅਨੁਸਾਰ:

ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਰੁਪਏ ਔ ਮਾਰਨ ਵਾਲ ਪਚਾਸ।
ਯਹ ਲਾਲਚ ਤੁਰਕਨ ਦਯੋ, ਤਬ ਬਹੁਤ ਸਿੰਘਨ ਭਯੋ ਨਾਸ਼ ॥15॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਸਿੰਘ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਥਲਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ, ਨੰਗੇ, ਪੋਹ-ਮਾਘ ਦੇ ਪਾਲੇ ਤੇ ਜੇਠ-ਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੁੱਪਾਂ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਉਜਾੜੇ, ਦੇਸ਼ਨਿਕਾਲੇ, ਕਤਲਾਮਾਂ, ਤਸੀਹਿਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ, ਗੁਰੂ ਸਦਕਾ ਝੱਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਅਤਿ ਚੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਤੇ ਗੁਰੂ ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। 10 ਜੂਨ, 1746 ਈ. ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿਚ ਵਾਪਰਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਉਹ ਲਾਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਹਾਂ ਲਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਛੰਭ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ, ਪਠਾਣ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਅੱਠ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈਆਂ।

ਮੰਨੂ ਦੇ ਕਹਿਰ-
ਉਪਰੰਤ ਮੰਨੂ ਦੇ ਕਹਿਰ ਦਾ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਦਕਾ ਉਹ ਕਰਨੀਆਂ, ਕਮਾਈਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਕਾਰਨਾਮੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਕੇਵਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ -ਭਾਗ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਖੋਲੇ ਬਣਾਏ, ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਿਲ ਉਜਾਰੇ। ਅਸੀਂ ਨਿੱਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ:

-ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1102)
-ਮਰਣੁ ਮੁਣਸਾ ਸੂਰਿਆ ਹਕੁ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇ ਮਰਨਿ ਪਰਵਾਣੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 579)

ਹੋਰ ਦੇਖੋ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ, ਬੰਦਬੰਦ ਕਟਾਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਈਆਂ, ਚਰਖੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ, ਉਬਲਦੀਆਂ ਦੇਗਾਂ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਗਏ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਖੂਹਾਂ, ਟੋਭਿਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਡੋਬੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁੱਤੇ ਲਾ ਕੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਨੇਜਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡੇ, ਤੱਤੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੱਤੀਆਂ ਤਵੀਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਾਏ ਗਏ, ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜੇ ਗਏ, ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੱਡ ਕੇ, ਗੁੜ, ਦਹੀਂ ਦਾ ਲੇਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਤੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਿਆ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਲੋਗੜ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ, ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਸੀਂ ਧਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾ-ਸਵਾ ਮਣ ਦੇ ਪੀਹਣ ਪੀਹੇ, ਖੰਨੀ ਖੰਨੀ ਰੋਟੀ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੱਚੇ ਝੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਆਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ-ਸੁਆਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭਾਈ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਹਰਾਸਿ ਸਮੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।

“ਚਾਰ ਪਹਿਰ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਅੰਦਰ ਸੁਖ ਦੇ ਬਤੀਤ ਹੋਏ, ਚਾਰ ਪਹਿਰ ਆਪ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰਾਈਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਸਿੱਖ ਆਚਰਣ-
ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੇ ਕਤਲਾਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰੇ ਰੀਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨੇ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ:

ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥

ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਚਰਣ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਸਦਕਾ ਆਮ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਬੰਦੇ ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਰਖਸ਼ਕ ਤੇ ਜਰਵਾਣੇ ਦਾ ਭਿਖਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੌਮ ਹਰ ਕਤਲਾਮ ਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਕੇ ਉਭਰੀ ਤੇ ਉਸਰੀ ਅਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਇਕ ਸੀ।

ਬਿਪਤਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ-
ਮੰਨੂ ਦੇ ਜਬਰਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਬਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਕਰੋ-
ਮੰਨੂ ਅਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ, ਅਸੀਂ ਮੰਨੂ ਦੇ ਸੋਏ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮੰਨੂ ਵੱਢਦਾ, ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।

ਇਹ ਹੈ ਸੁਭਾਵਕ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਿੱਖੀ ਸਪਿਰਟ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਚਾਉ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬਰਕਤ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਾ ਥਾਪੜਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਮਾਂ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਣ-ਸਵਾਏ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਟੀਚਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ:

ਸਿੱਖਨ ਕਾਜ ਸੁ ਗੁਰੂ ਹਮਾਰੇ, ਸੀਸ ਦੀਓ ਨਿਜ ਸਨ ਪਰਵਾਰੈ॥27॥...
ਹਮ ਕਾਰਨ ਗੁਰ ਕੁਲਹਿ ਗਵਾਈ, ਹਮ ਕੁਲ ਰਾਖੈ ਕੌਣ ਬਡਾਈ॥28॥

ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਤਸੀਹਾਂ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਮਾਣਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਤੇ ਪਹਿਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ੬੫ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ੨੫ ਜਥੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਜੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ।

35 ਸਾਲ ਦੇ ਗਭਰੂਆਂ ਦਾ ‘ਤਰਨਾ ਦਲ’ ਬਣਿਆ, ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ‘ਬੁੱਢਾ ਦਲ' । ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮਾਲ, ਜਾਇਦਾਦ, ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਤੇ ਵੱਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਸੀ ਜੋ ਤਰਨਾ ਦਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਤਕ ਵਾਰ ਕੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਨਿਭਾਈ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਕਮਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਰਨਾ ਦਲ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ, ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਚਾਉ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ।

“ਮੁੰਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਅਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਲਦੇ। ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਛਕਾ ਕੇ, ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਛਕਦੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ।"

ਨਤੀਜਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ- ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅੱਠ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਮਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਏ, ਜਨਵਰੀ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ੩੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੱਭਰੂ, ਜੁਝਾਰੂ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ:

- ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)
ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ॥
ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1365)
- ਮਰਣੁ ਨ ਮੰਦਾ ਲੋਕਾ ਆਖੀਐ ਜੇ ਮਰਿ ਜਾਣੈ ਐਸਾ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 579)

ਇਹ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਤਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਆਖ਼ਦੇ ਹਨ:

“ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ, ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨਾ, ਮੌਤ ਲਾੜੀ ਨਾਲ ਫੇਰੇ ਲੈਣੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣਾ, ਸਵਾਸ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ, ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ ਕਰਨਾ, ਦਸਮੇਸ਼ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਣਾ, ਸੱਚ-ਖੰਡ ਵਾਸਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਲਿਵਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰਨਾ, ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਣਾ, ਚਰਨ ਕੰਵਲਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨਾ, ਨਿਜ ਘਰ ਪੁੱਜਣਾ ਤੇ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ) ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ।"

ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ? ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਰਾਮਾਤੀ ਚਮਤਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਸੱਟਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਉੱਪਰ ਬਿਆਨਿਆ ਜਜ਼ਬਾ, ਵਲਵਲਾ, ਰੀਝ ਤੇ ਸਪਿਰਟ, ਮਾਇਆ ਤੇ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਹਵਸ ਤੇ ਆਪੋ-ਧਾਪੀ ਨੇ ਅਧੋਗਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ-
ਵਾਰੇ ਜਾਈਏ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੜ, ਅਣਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅੱਤ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ, ਜ਼ੁਲਮ-ਸਿਤਮ ਦੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਬਣ ਕੇ ਡਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭੰਨ ਕੇ ਰੁਖ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਖਾਲਸਾ ਨਾ ਨਿਵਿਆ, ਨਾ ਝੁਕਿਆ, ਨਾ ਲੰਮਿਆ, ਨਾ ਹਾਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੋਡੀਆਂ ਲੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੌੜੀ ਵੇਲ ਵਾਂਗੂੰ ਵਧਦਾ-ਚੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੱਸ-ਹੱਸ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਏ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਰੰਭ ਸਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਸਦੀ ਤਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ, ਨਿਰਦਈ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਟੜੇ ਤੇ ਤੁਅਸਬੀ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਮ ਕੀਤੇ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਤੇ ਆਪਾਵਾਰੂ ਜਜ਼ਬਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।

ਜਬੈ ਬਾਣ ਲਾਗਯੋ॥ ਤਬੈ ਰੋਸ ਜਾਗਯੋ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮ, ਜੰਗਲਾਂ, ਬੇਲਿਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਲਏ, ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ ਲਾਹੌਰ ਡਾਇਰੀਆਂ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਢਿੱਡੋਂ ਭੁੱਖੇ, ਤਨੋਂ ਨੰਗੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਆਂ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਤਾਂ ਨਵਾਬਾਂ ਤੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਗ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮੰਗਲ ਲਾ ਦਿੰਦੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਬਹਾਰਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ, ਛੰਭਾਂ ਵਿਚ ਚੰਬਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਖਿੜਦੇ, ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ, ਨੌਜੁਆਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਚਾਪੀ ਕਰਦੇ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੇ, ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਿਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਰਖਰਾ ਕਰਦੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਵੱਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਦੇ। ਬੰਦੂਕਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਫੁੰਡਦੇ, ਵਾਰ ਕਰਨੇ ਤੇ ਰੋਕਣੇ ਦੱਸਦੇ। ਗੱਭਰੂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ, ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ, ਉੱਥੇ ਵੱਡਿਆਂ, ਤਜਰਬਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਗੱਭਰੂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੀਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਕਰ ਚਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ। ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਕਰ ਕੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਆਉਣਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣਾ ਵੀ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਸੀ। ਦਾਤਣਾਂ ਲੈ ਆਉਣਾ ਤੇ ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਊਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਵਡੇਰੇ ਵੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ। ਆਪੋ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਇੱਕ, ਗੁਰੂ ਇੱਕ, ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ, ਪੰਥ ਇੱਕ, ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਇੱਕ, ਲੰਗਰ ਇੱਕ, ਮਰਯਾਦਾ ਇੱਕ, ਰਹਿਣੀ ਇੱਕ, ਪਿਛੋਕੜ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਇੱਕ, ਮੰਗਾਂ-ਉਮੰਗਾਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਇੱਕ, ਟੀਚਾ ਇੱਕ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇੱਕ ਤੇ ਸੋਚ ਇੱਕ, ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਧੜਕਣ ਇੱਕ। ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ।

ਜਹਾਂ ਜਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਤਹਾਂ ਤਹਾਂ ਰਛਿਆ ਰਿਆਇਤ, ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹ, ਬਿਰਦ ਕੀ ਪੈਜ, ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਹਾਇ, ਖਾਲਸੇ ਜੀ ਕੇ ਬੋਲ ਬਾਲੇ, ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ !

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਕਮਾਈਆਂ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ, ਕਾਰਨਾਮੇਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪੱਥ-ਪਰਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਣਾ, ਸੱਚ ਹੱਕ ਦਾ ਖੋਜੀ ਤੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੌਤਾਂ, ਲੁੱਟਾਂ, ਨਿਰਾਦਰੀਆਂ, ਕੰਦਾਂ, ਕੁਰਕੀਆਂ, ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਅਨਿਆਈ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਤਸੀਹਿਆਂ, ਧੱਕਿਆਂ, ਸੀਨਾਜੋਰੀਆਂ, ਉਜਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਉਣਾ।

ਇਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਪ ਜਿਹੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਤੇ ਗੈਰਤ-ਮੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲਸਰੂਪ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਡਾ ਭੋਗ ਪੈ ਜਾਂਦਾ।

ਐ ਨੌਜੁਆਨ ! ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਤੇ ਤੂੰ ਕਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸੁਨੇਹਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਤਹ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਾਲੀ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਜੂਝਾਰੂ ਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਸਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲੂਣਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਸੁੱਤੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰਕਤ, ਹਿਲੂਣਾ ਲੋੜਦੀ ਹੈ। ਸਰ-ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ 1870 ਵਿਚ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ:-

ਉਠੋ ! ਵਰਨਾ ਹਸ਼ਰ ਨ ਹੋਗਾ ਫਿਰ ਕਭੀ, ਜ਼ਮਾਨਾ, ਚਾਲ ਕਿਆਮਤ ਕੀ ਚਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।