ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਆਏ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ, ਨਾਮ ਜਪਣ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼/ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਯੁੱਧ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਠੋਸੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਵਿਲੱਖਣ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਈਆਂ, ਕੌਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ 18ਵੀ ਸਦੀਂ 'ਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਜਸਪਤ ਰਾਏ, ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ, ਨਵਾਬ ਯਹੀਆ ਖਾਨ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਆਦਿ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨ 1746 ਈ. ਤਕ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1761 ਈ. ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਸੀ, ਲਾਹੌਰ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ) ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਹਮਲਾ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਇਸ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ 3 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਤਲੁਜ ਟੱਪ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਜੈਨ ਖਾਨ, ਦੁਰਾਨੀ, ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਹੀਰ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ 5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਪਿੰਡ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜਾ ਜੋ ਕਿ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਤੋਂ ਛੇ ਕੁ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ/ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਸੁਲਤਾਨਉੱਲ-ਕੌਮ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਸਿਆਮ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਿਨ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇੰਨਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਇੰਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ‘ਵੱਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਯੁੱਧ ’ਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 22 ਵੱਡੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਅਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 5-7 ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਾ ਆਏ ਹੋਣ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੱਤੀ।

ਅੰਤ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਭੈਅਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ 'ਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਯੋਧੇ ਜਰਨੈਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਤਕ ਅਸਚਰਜਨਕ ਤੇ ਨਿਆਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸਰਹੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ, ਲਾਹੌਰ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਹਿਰਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਪਾਸੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ।