ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਤਖਤ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਤਖਤਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਖਤ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਸਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਖਤ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਖਤ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇਹਨ।ਪਹਿਲਾਂ ਤਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਤਖਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਫਰਤ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਹੈ ਤੇ ਏਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਤਖਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਬਤ ਵਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਾਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕੋਈ ਤਖਤ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ‘ਤਖਤ’ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ‘ਸ੍ਰੀ’ ਭੀ ਹੈ, ‘ਸਾਹਿਬ’ ਭੀ ਹੈ, ‘ਜੀ’ ਭੀ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ’ ਭੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਤਖਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਕਿਹੜਾ ਤਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨੇ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਕਿਹੜਾ ਤਖਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਸ਼ਬਦ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ? ਕਿਹੜਾ ਤਖਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ? ਕਿਹੜਾ ਤਖਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ‘ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ’ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਿਆ ਹੈ?

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੌਣ ਬੈਠਾ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਤੇ ‘ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਕੋਈ ਮਨੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਂਦ ‘ਬੋਲਦੀ’ ਹੈ। ‘ਗੱਲਾਂ’ ਕਰਦੀ ਹੈ, ‘ਸੇਧ’ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸਹਾਇਤਾ’ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜ਼ੁਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ:- ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ‘ਮਹਾਂਬਲੀ’ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਬਲ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਜ਼ੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਖਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਕਤ ਮੂਰਖ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ’।

ਇਹ ‘ਮੈਂ’ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਬਲ’ ਦੀ ‘ਮੈਂ’ ਦੈਂਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਉਰੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਸੋ ਸਾਰੇ ‘ਬਲੀ’ ਦੈਂਤ ਬਣ ਕੇ ਨਿੱਬੜੇ ‘ਰੱਬ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ’ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ‘ਮੈਂ’ ਤਾਂ ਇਕ ਨਹੀਂ ਮਾਣ ਹੁੰਦੀ, ਇੱਥੇ ‘ਮੈਂ ਮੈਂ ਮੈਂ’ ਤਿੰਨ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਬਣ ਬੈਠਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਅਟੱਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦਮ ਭਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਤਖਤ ਦੇ ਥਾਂ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਤਖਤ ਬਣ ਗਏ। ਤਿੰਨਾਂ ਤਖਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਤ ਤਿੰਨ ਫੁਰਮਾਨ ਨਿਕਲਦੇ। ਲੋਕ ਆਪੋ ਵਿਚਦੀ ਲੜਦੇ। ਫੁਰਮਾਨ ਆਪੋ ਵਿਚਦੀ ਝਗੜਦੇ। ਤਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚਦੀ ਕਚੀਚੀਆਂ ਵੱਟਦੇ। ਦੰਗਲ ਹੁੰਦੇ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਜਿੱਤਦਾ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਹਾਰਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਅੱਠ ਗਵਾਹ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਹੈ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਪਾਣੀ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕੀ ਕੋਈ ਇਤਨਾ ਪਾਣੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੂਜਾ ਸਾਖੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਹਵਾ ਦੂਜਾ ਗਵਾਹ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਪਰ ਗਵਾਹ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵਰਣ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਵਾ ਵਰਣ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ ਦੌੜਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਕਿਸ ਦੀ ਮਾਂ ਧੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਨ, ਉਹ ਭੀ ਪੂਜਨੀਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਕ ਤਖਤ ਦੇ ਥਾਂ ਯਾਰਾਂ ਤਖਤ ਬਣ ਗਏ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਏ, ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।

ਸਿਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮਜਮੇ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਗੋਰਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਰਖ ਧੰਧੇ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਰਾਮਾਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲਏ।

ਰਿਖੀਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪੰਥ ਚਲਾ ਲਏ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁੰਨਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਗੰਢੀ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ ਲਈ ਅਤੇ ਹਟਵਾਣੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹਾਨਤਾ ਬੜੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਿੱਮੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਵੱਸੇ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਖੇਡੇ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਨੇ ਚੱਕੀਆਂ ਤੇ ਆਟਾ ਪੀਠਾ, ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਨੇ ਤੰਦੂਰ ਵਿਚ ਮਿੱਸੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਫਿਰ ਭੀ ਇਹ ਘਰ ਸੀ, ਸੰਗਤ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਹਰਿਮੰਦਰ ਸੰਗਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਹਰੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਦਰ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਲੈ ਕੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੀੜ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਭੀ ਚੌਰ ਝੱਲਦੇ ਨੰਗੀ ਪੈਰੀਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਬਾਣੀ ਆਉਣ ’ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਣੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭੀ ਸਾਖੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਚਾਰੇ ਸਨ।

ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤ ਹੈ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਇਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ, ‘ਬਾਣੀ ਧੁਰ ਦੀ ਹੈ’ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਬੁਲਾਇਆਂ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਸਚੁ ਹੈ, ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ਹੈ, ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਹੈ, ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ਹੈ। ਧੁਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਧੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ‘ਧੁਰ’ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਘੋੜੇ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮੰਮਟੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਘੋੜੇ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਤਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਏੱਥੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।”

ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਇਕ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੱਤ’ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੁਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਸ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੋਵੇਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈਆਂ? ਕੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੋ ਹੀ ਸਨ? ਤਲਵਾਰਾਂ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੌਸ਼ਾਕ ਦਲ-ਭੰਜਨ ਸੂਰਮੇ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਬਣਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਈ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਭੀ ਕਮਾਈਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਹੋ, ਉਸੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਰੋਵਰ ਪੁੱਟਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖਰੇ ਸੌਦੇ ਨਾਲ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।”

“ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਤਸੀਹੇ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸੁਣੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਭੀ ਤੱਤੀ ਲੋਹ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਭੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਲੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਭੀ ਗਰਮ ਗਰਮ ਰੇਤਾ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਭੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਆਸੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਭੁੱਖੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਨਾ ਸੌਣ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਲੇਟਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਤਾਣਾ ਪੇਟਾ ਹਨ ਇਕ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਫਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਸੁੱਜੀਆਂ ਭੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਭੀ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਰਜੇ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੜਕੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਦੰਦੀਆਂ ਪੀਂਹਦੇ ਕਚੀਚੀਆਂ ਵੱਟ ਰਹੇ ਸਨ।

ਕੁਝ ਚਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, “ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਸੂਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾ ਕੇ ਸੰਘਣਾ ਵੱਸਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮਰਦਾਨਾ, ਨਾ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੂੰ। ਬਾਬਰ ਦੀ ਕਤਲਾਮ ਦੇ ਖੂਨੀ ਸੋਹਲੇ ਬਾਬਰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਜੰਞ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਚੱਕੀ ਪਿਹਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁਲਾਏ ਅਤੇ ਸੌਂਚੀ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੈਂਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਕਮ ਆਉਣ ਉੱਪਰ ਭੀ ਬੇ-ਪ੍ਰਵਾਹੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਠ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਵਾਂਗ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਪਰਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਹੜਾ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਲੰਗਰ ਲਾ ਕੇ ਢਾਹ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ।

ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਸੂਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿਚ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮਸੀਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਿਮਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਪੁ ਪੜ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਸਵੇਰੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਦਰ ਦਾ ਪਾਠ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਦਾ ਇੱਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਇੱਕ ਦੇ ਦੋ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਧੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ-ਮਾਰਦੇ ਸਾਰੇ ਧੜੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਧੜਾ ਸਮਰੱਥ ਦਾ ਧੜਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਧੜੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਦ ਲਈ ਦੋ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਹਾਂ।

ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਵੋ। ਪੰਜੇ ਪਿਆਲੇ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਤ ਦੀ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਹੱਦ ਭੀ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਭੀ ਸਰ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਖਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਫਰਿਆਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ। ਮੰਗਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨ ਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪਰਾਏ ਦਰ ’ਤੇ ਅਲਖ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਮਰਨਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਰਨਾ। ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਮਰਨਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁਪ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ ਮੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭੀ ਇਕੱਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਕੋਲ ਦੋ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਦੋ ਦੋ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾ ਹੋਣ। ਦੋ ਦੋ ਤੁਪਕਾਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਦੋ ਦੋ ਘੋੜੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਦੋ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਨਾ ਹੋਣ।

ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਹਥਿਆਰ ਭੀ ਨਿਰਜਿੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਇਰ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨਜਾਣ ਸਵਾਰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਖੋਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੀਣ ਦੀ ਤੋਪ ਦਾ ਗੋਲਾ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਈ ਇਕ ਭੀ ਸਿੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਬਣਾਓ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਗਤਕੇ ਖੇਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓ। ਨੇਜ਼ੇ ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓ। ਘੋੜ ਦੋੜਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓ। ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਸਰਾਪੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਭੱਠੀ ਕੌਮ ਦੀ ਚਿਖਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ।

ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤ੍ਰਿੰਞਣ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਪਰ ਪੱਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਕਤੌਣਾ, ਸੂਈ ਵਿਚ ਧਾਗਾ ਪਾਉਣਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲੋਂ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾ ਦਿਓ। ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਹਰ ਘਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਘਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਆਦਮੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਤੱਤੀ ਲੋਹ ਇਕ ਵਾਰ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸੇਕ ਹਯਾਤੀ ਤਕ ਸਾਡੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਸੀਸ ਉੱਪਰ ਇਕ ਵਾਰ ਰੇਤਾ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਲੰਮੀਆਂ ਤਾਣ ਕੇ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੇਗ ਇਕ ਵਾਰ ਉਬਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡਾ ਖ਼ੂਨ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਦਾ ਲਈ ਉਬਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਸੱਚੇ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਧਰਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਰਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਸਾਈ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਹੋ। ਇਸ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੈਨਿਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਤੰਗਲੀ, ਸਲਘਤ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੁੱਠ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੱਲ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕਹੀ ਦਾ ਦਸਤਾ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਫੜਨ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਓਪਰਾ ਓਪਰਾ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਜਿਤਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਫਸਲ ਵੱਢੀਦੀ ਹੈ, ਉਤਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਜਾਲਮਾਂ ਦੇ ਮਕੜੇ ਲਾ ਲਵੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦਸਵੰਧ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭੀ ਕੱਢੋ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਭੀ ਕਢੋ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਭੀ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢੋ।

ਅਸੀਂ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ। ਲੜਨਾ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿੱਤਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਬੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਮਾਹ, ਚਾਅ ਅਤੇ ਬਲ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਮਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਫੌਜ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕਫਨ ਬੰਨ ਕੇ ਲੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫਨ ਵੈਰੀ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸੈਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਬਰਸਤਾਨ ਪੁਟ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਇਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ, ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਭੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਯਤਨ ਥੋੜੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸਲਾਹਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:-

“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ, ਖਿਆਲ ਦੇ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤੌਰ ਰਿਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਚੜ੍ਹਨਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਬਾਣੀ ਪੜਦਿਆਂ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।”

ਕੁਝ ਚੁਪ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ:-

“ਇਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਫੜੀਆਂ ਅੱਜ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸਾਡਾ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਪੀੜੀ ਦੇ ਬਿਰਧਾਂ, ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਹਰ ਪੀੜੀ ਇਹ ਵਿਰਸਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ।”

ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਅਜਿੱਤ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਫੌਜੀ ਕੰਧ ਬਣ ਗਈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਅੱਗ ਵਿਚ, ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਫੌਜੀ ਢੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧੇ ਹੋਏ ਅੱਠ ਸੌ ਘੌੜੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਉਹ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੜਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੱਠ ਤੋਪਚੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਦੇ ਭੀ ਚੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੰਤ, ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣ ਗਏ।

ਕੇਵਲ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਫੌਜੀ ਭੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਥੋੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਭੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀਆਂ ਭੀ। ਮਚਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੰਞ ਭੀ ਆਈ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਭੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਗੁਆਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰਹਰਾਸਿ ਦੇ ਪਾਠ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਚੌਂਕੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਿਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਚੌਂਕੀ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗ- ਬੱਧ ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ, ਪਰ ਜੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦੀ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ

ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆ ਨਿੱਕੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਗੁਆਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਭੀ ਭੇਜਦੇ ਜੋ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਗੁਆਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ।

ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਮਾਹਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਆਲੀਅਰ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜੇ ਦਾ ਰੁੱਗ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ।

ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਲਹਿਰ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖਤਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਭੁੱਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਆਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨਾ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਉੱਪਰ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਕੂਮਤ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬਵਿੰਜਾ ਬਾਗੀ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾਅ ਕਰੋ। ਸਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਵੱਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘ਤੁਹਾਡਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।’

ਉਹ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਲੜ ਫੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ‘ਸ਼ਰਨ ਦਾ ਸੂਰਮਾ’ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰਨ ਆਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਬੰਦੀਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਆਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਬੰਦੀ- ਛੋੜ ਬਣ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਥ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਚਾਹੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉੱਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ, ਕੋਈ ਮੁਖੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ।
(ਗੁ:ਪ੍ਰ 7/1990)