ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦੀ ਸੰਗੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਸਤਰ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਬਾਬੇ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਬਾਬੇ ਨੇ ਸਿੱਧ ਮੰਡਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਬਾਬੇ ਨੇ ਮੱਕਾ ਫੇਰਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬੇ ਨੇ ਤੇਲ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਪਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਠਾਰਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬੇ ਨੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਬਾਬੇ ਨੇ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਛਲਕਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਬਾਬੇ ਨੇ ਹਰਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਨੱਚਦਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ, ਬਾਬੇ ਨੇ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਧਰਮ ਸਾਲੀਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਖਸਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਉਜਾੜ ਅਤੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਭੈੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ। ਬਾਬਾ ਨੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਉਜਾੜਦਾ’ ਨੇਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੋਮੇ ਫੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਅਖੁੱਟ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਰਫ਼ਾਂ ਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਚੰਦਾਂ ਤੇ ਬਾਵਨ ਚੰਦਨਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸ਼ਬਦ ਠੰਢਾ ਹੈ। ਚੰਦਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨਾਂ ਦੀ ਠੰਢ ਬਾਹਰਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਠੰਢ ਅੰਦਰਲੀ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਪਦੀ ਸੜ੍ਹਦੀ ਰੁੱਤ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਲਾਗੇ ਨਾ ਪਤਝੜ ਢੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਗਰੀਖਮ ਰੁੱਤ ਕਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਚਹੁੰ ਜੁਗਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਅਸਾਧ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੇੜੀ ਦਾ ਮਲਾਹ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੜ ਝੱਖੜ ਅਤੇ ਲਖੇਸਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ, ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਹੈ, ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਖੁੰਦਕਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਾਬਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਹਿਣ ਹੈ, ਇਕ ਜੀਵਨ ਰੌਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਗਾਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਚਾਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਕ ਅਮੁੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲਾਲਚ ਦਾ ਹਲਕਾ ਕੁੱਤਾ ਹੈ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਰੂੜੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਰਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਧੋਖਾ ਤੇ ਠੱਗੀ ਹੈ ਉਹ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੋਨਾ ਖਾਣਾ ਸਿੱਖ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਸਦਾਇਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ, ਆਜਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਸੁਆਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਹੱਲਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੇਜਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹੈ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਏਨੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਦਾ ਉਮਰਾਂ ਭਰ ਦਾ ਝਸ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਏਹੋ ਜਿਹਾ ਖਮੀਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਏਹੋ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛੇ? ਉਹ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਲੋੜਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਭੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ੬ਤਾਂ ਚਾਂਦੀ ਵਿਚ ਕਾਲਖ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿਰਦਾ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚਮਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲ਼ਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੌਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਲੋੜਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਮੀਲ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿਚ ਭੀ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗਾਗਰਾਂ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਠੇ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉਧੇੜ ਕੇ ਬਾਲੇ ਕੱਢ ਬਾਲਣ ਬਣਾ ਦੇਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੇ ਹੈਵਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਛੇਤੀ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਜਾਚਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਜਾਚਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਡੂੰਘੇ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਰੋਟੀਆਂ ਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਲਾਹੁਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਸੋਚੀਆਂ ਹਨ। ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਚਰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਫਕੀਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਪਿੰਜਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੇਚਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਚੀਤੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਚੀਤਾ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਦਿਲ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਸਾਰਾ ਇੱਜੜ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਫਿਰ ਖੇਡ ਸਕਣ। , ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੀਜ-ਪਿਆਜ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਮਿਣ ਲਏ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਫ਼ਤਾਰਾਂ ਮਿਣ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਉਮਰ ਭਰ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ, ਉਸ ਦਾ ਉਮਰ ਭਰ ਦਾ ਸਾਥੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਖਿਡਾ ਕੇ ਜਵਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ ਕੇਡੀ ਦੂਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਗਰ ਦੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਮਿਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਥਪੇੜੇ ਖਾ ਕੇ ਹੀ ਬੌਂਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਵ ਐਟਮ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਡਿੱਠੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਪਰ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਭੁੱਲੜ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਉੱਪਰ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕੇ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਥੂਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਅਤੀ ਦਾਮਨਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕਰਨ ਵੱਲੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਈਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਏ ਖਿਨ ਭੰਗਰ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਰੱਬ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਸਾਇੰਸ ਇਹ ਮੰਨ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇ ਭੀ ‘ਮਾਨਵ` ਅਤੇ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਅਜੇ ਤਕ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਸਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਉੱਨਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਬੁੱਢਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਚੱਟਾਨ ਉੱਪਰੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਤਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੀਵੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਪੰਡਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਰਦ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਤੋਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਕੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣ ਖਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਥਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਡੂੰਗਰ-ਘਾਟੀਆਂ ਸਿਆਣਿਆਂ-ਬਿਆਣਿਆਂ ਸਿਰਕੱਢ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੌਂਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ? ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਸਰੀਰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਮੁੱਕ-ਥਲਾਂ ਨੂੰ ਗਾਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਚੁੰਮਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਚੁੰਮਣ ਲਈ ਉਡੀਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਲਾਂ, ਥਲਾਂ, ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵੰਗਾਰਿਆ, ਲਤਾੜਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕੂਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਹਾਇ ਏਨਾ ਸਫਰ ਕਰ ਕੇ ਭੀ ਦੂਰੀ ਨਾ ਜਿੱਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਨੇੜਤਾ ਵੀ ਦੂਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰ ਕਿਸ ਕੰਮ? ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੋਇਲੇ ਵਾਂਗ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਣਗੀ, ਫਿਰ ਭਖੀ ਅਤੇ ਮਘੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਕੇ ਠੰਡੀ ਸੁਆਹ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਬਣਨ ਲਈ ਤਰਸਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਲੰਮੇ ਬਿਖੜੇ ਦੁਰਗਮ ਅਤੇ ਟੇਢੇ ਸਫ਼ਰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਥਕੇਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਇਨੀ ਨਿਕੀ ਜੰਘੀਐ ਥਲ ਡੂੰਗਰ ਭਵਿਓਮਿ॥
ਅਜੁ ਫਰੀਦੈ ਕੂਜੜਾ ਸੈ ਕੋਹਾਂ ਥੀਓਮਿ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ' ਚੰਦ ਦੇ ਡੱਗੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਢੋਲ ਪਿੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੀਰ ਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਬਾਹਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਕੂਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਧੀ ਮਨੁੱਖ ਪੰਧ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਭਾਰ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧੇਰੇ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਿਸਦੇ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਭੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਘਾਲਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਮਨ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਤਪ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਾਲ-ਚੱਲਣ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਟਾਕਰੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਪੋਚਾ ਫੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੁਛ ਕੌਡੀ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਲੰਘ ਭੀ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਰੂਪਮਤੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਇਸਤਰੀ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਕਸੁੰਭੇ ਦੇ ਰੰਗ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਤੁਰੀਆਂ ਫਿਰਨ। ਮੈਂ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਆਪ ਭੀ ਕਰ ਲਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂ, ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ। ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾ ਭੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਨ ਬੈਠਾਂ। ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵਧੇਰੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਤ੍ਰਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚੁਫ਼ੇਰਾ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ। ਬੇਯਕੀਨਾ ਅਕਸਰ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਹੈ। ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਣਨਾ, ਰੀਝ ਅਤੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਇਹ ਇਕ ਕਰਾਰਾ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਰੋਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ, ਇਕ ਸਵਾਦਲਾ ਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਤੜਕਾ ਹੈ। ਮਸਾਲੇ ਵਿਚ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਕਈ ਸਾਜ਼ਾਂ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਦੀ ਖਾਣੇ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਿਗਾਨੇ ਅਸਰ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਟੋਲਾ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਰੰਗੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਨਾਲੋਂ ਸਚਿਆਈ ਦਾ ਦਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਜੇ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪੇਟੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਪੇਟੀ ਵਧੇਰੇ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਫੱਬਦੀ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਦਾ ਘਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਬਾਬੇ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਭੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਬਾਬੇ ਦਾ ਕੰਮ ਭੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਬਾਬੇ ਦਾ ਬਾਲ ਬੱਚਾ ਭੀ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਾਲਾ ਕਈ ਗਿੱਦੜ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਰਗਿਟ ਵਾਂਗ ਕਈ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭਾਰਾ ਛਾਬਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਲਾਭ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਢਣ ਨਾਲੋਂ ਕਟਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਧੁਰੇ ਵਾਲਾ, ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੱਸਦਾ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਰਮ ਦਾ ਖੇੜਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੂੰਜਾਂ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਾਭ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਭੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਮਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਧਰਮ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ’ਤੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਦਬੀਨ ਹੇਠਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਣਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਧਰਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਡਲ੍ਹਕਦੇ ਤਾਰੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਗਰ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਚੁੰਮਦੇ ਪਹਾੜ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਬੂਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਧਰਮ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਸੀ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੰਦਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹਲ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਬੇ ਅਤੇ ਦਾਤਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ। ਤੱਕੜੀ ਅਤੇ ਵੱਟੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਏ। ਥੋੜਾ, ਅਹਿਰਣ ਅਤੇ ਸੰਨ੍ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਸਾਰੇ ਧੰਦੇ, ਸਾਰੇ ਵਤੀਰੇ, ਸਾਰੇ ਸਾਕ, ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦਰੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਹ ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੌੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਆਪ ਸੱਚਾ ਧਰਮੀਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਧਰਮੀ ਵੇਖ ਕੇ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਾਦਰ, ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੀਰ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।