ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰੋ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗ ਦੀ ਮਚਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੋਕ ਕੇ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੱਚਿਓ ! ਦਸਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀ। ਬਹਾਦਰੀ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਧੜ ਦਾ ਕਿਤੇ ਅਤੇ ਸੀਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾਦੀ ਨੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾਦੇ ਅਤੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹੂ ਨੁਚੜਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਤੋਰਿਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜ਼ਬਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾ ਸਾਹਿਤ ਆਪ ਰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਏਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀਣੇ, ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ ਲਤਾੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ, ਅਣਖੀਲੇ ਤੇ ਦਲੇਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਪੰਜ ਵਾਰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੀਨਾ ਤਾਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾ ਆਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਲਈ ਧੱਕਮ ਧੱਕੇ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਭੀ ਵੱਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦੇਣ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ, ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਸਜਾਏ ਹਨ, ਮਜਲੂਮਾਂ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪਾਏ ਨਹੀਂ, ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਨੀਂਦਰੇ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਮੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪਾਣੇ ਹੈ। ਜੇ ਤੱਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਦੀ ਟਕਰਾ ਟਕਰਾ ਕੇ ਲੋਅ ਲੈ ਆਉਣ ਫਿਰ ਭੀ ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਉਹ ਨਮੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪਾਣੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪਾਣਾ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਾਰਨਾ ਭੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਇਕ ਉਕੀ ਹੀ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਮਾਣਨਾ ਇਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ, ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਗ਼ੁੱਸੇ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਬਿਗਾਨੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਵਿਚ ਆਸਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੀ, ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਵੀ ਅਕਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਇਕ ਕਰਮ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਕਰਮ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੇ ਹਨ; ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਲਹੂ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚੱਲਣਾ, ਜਾਗਣਾ, ਸੌਣਾ, ਉਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਤੇ ਖੇਡਣਾ ਅਜੇਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰਮ ਹਨ ਪਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਲ ਦਾ ਪੰਪ ਗੇੜਦਾ ਗੇੜਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੁਭਾਵਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਸੁਭਾਵਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵਾਂਗ ਉਛਲ ਉਛਲ ਕੇ ਵਗਣ ਫਿਰ ਇਹ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦੂਜੇ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਲਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਉਹ ‘ਨਮੋ ਅਸਤ੍ਰ ਮਾਣੇ' ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਸਾਖੀ ਲਿਖੀ ਹੈ—ਅੰਕ ਭਗਤ ਨੇ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਦੁਰਬਾਸ਼ਾ ਰਿਖੀ ਨੇ ਦੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਮ੍ਰੀਕ ਭਗਤ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ। ਨੇਮੀ ਭਗਤ ਨੇ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ। ਨੇਮੀ ਨੇਮ ਕਿਵੇਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਦੁਰਬਾਸ਼ਾ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਨੂੰ ਦੌੜਿਆ, ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਦੁਰਬਾਸ਼ਾ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਥੋੜੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤਰਲੇ ਲਏ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਨਿਆਈ ਦੁਰਬਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਅਖੀਰ ਅਮ੍ਰੀਕ ਭਗਤ ਦੀ ਚਰਨੀਂ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। (ਵਾਰ:10/4) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਜਨਤਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਨਾ ਹੈ। ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਨਠਾਉਣਾ ਇਹ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਵਰਤ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਵੈ-ਭਗਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਰਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੈਵੀ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਹੈ।

ਬਹਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਲੜੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਤਲੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕੀਂ ਵਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸੁਖ, ਆਰਾਮ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਵਾਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਕੁੱਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਐ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਕੇ ‘ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਚੀ ਨਾਹਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੋਹਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਬੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਜੰਗ ਲੜਨੇ ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਕਰਮ ਹੈ, ਅਸਟਾਂਗ ਹੈ, ਨਵਧਾ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਪਗਡੰਡੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੇੜੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਕੌਮਾਂ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਥੇ ਨੱਕ ਨਹੀਂ ਰਗੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਣਖ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਥੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਖੰਡੇ ਵਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਏਥੇ ਤਰਲੇ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ, ਵੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਲਲਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਖੜਾਕ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਏਥੇ ਉੱਚੇ ਜੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ‘ਜੁਧ’ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਨਮੋ ਜੁਧ ਜੁਧੇ॥ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਕਤਰਾ ਭੀ ਵਗਾ ਦੇਵੇ। ਅੱਧੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਤਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਲੜੇ ਉਹ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ-ਨਮੋ ਸਰਬ ਤਾਣੇ।

ਉਹ ਹੈ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਫ਼ਲ ਸ਼ਿਕੰਨ ਹੈ।
ਉਹ ਭੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਹਿਰਾਸੁਲ ਫਿਕੰਨ ਹੈ।
ਉਹ ਭੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਨੀਮੁਲ ਖ਼ਿਰਾਜ ਹੈ।
ਉਹ ਭੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਰੀਬੁਲ ਪਰਸਤੈ ਹੈ।

ਨਿਰਭਉ ਹੋਣਾ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਭਉ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਰਭਉ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਭਉ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਨਿਰਭਉ ਹੋਣਾ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਨਿਰਭਉ ਹੋਣ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਭੀ ਹੈ, ਸਮੀਪ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਸਾਜੁੱਜ ਮੁਕਤੀ ਭੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਮੁਕਤੀ ਭੀ ਹੈ। ਨਿਰਭਉ ਸਾਧਨ ਭੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਭੀ ਹੈ। ਨਿਰਵੈਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਡੰਡਾ ਨਿਰਭਉ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਡਰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੂ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਬੂਟਾ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਾ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਤਮਕ ਬਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਰਭਉ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਿਰਭਉ ਹੋਣਾ ਸਿਰਲੱਥਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤਿਆਗੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਸਚਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸੰਮਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਹੈ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੀਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੈ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿੱਘ ਹੈ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨਨਿਡਰ ਅੱਖਾਂ, ਨਿਡਰ ਹੱਥ, ਨਿਡਰ ਕੰਨ, ਨਿਡਰ ਪੈਰ, ਨਿਡਰ ਸਰੀਰ, ਨਿਡਰ ਮਨ, ਨਿਡਰ ਚਿਤ, ਨਿਡਰ ਬੁਧ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ। ਜਿਥੇ ਪੈਰ ਥਿੜਕ ਜਾਣ, ਅੱਖਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਝਮਕ ਜਾਣ, ਬੁਧ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਰੁਖ ਕੰਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਨਹੀਂ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ‘ਅਨ ਝੰਝ ਗਾਤ' ਤੇ ‘ਨਮਸਤੰ ਅਭੀਤੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭੈ ਭੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਗਤ ਨੇ ਭੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਲੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਡਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿੱਲੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਿੱਲੀ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ ਪੁੜਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਲੀਖਤ ਮੁਕਾਮੈ ' ਹੈ, ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਇਹ ਕਾਇਮ ਦਾਇਮ ਸਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੱਬੀ ਰਾਜ ਹੈ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਹੈ, ਇਹ ਅਭੰਗ ਦਲ ਹੈ, ਇਹ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਕਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਦੇ ਜੁਗ-ਗਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ। ਇਹ ਅਮਰ ਜੋਤੀ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬੱਤੀ ਅਨਖੁਟ, , ਇਸ ਦਾ ਤੇਲ ਅਖੁੱਟ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਓਹਲਾ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਾਪੁ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਰੱਬ ਦਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਹਬ ਨਹੀਂ, ਜਿਥੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮਜ਼ਹਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਰੱਬ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਵੰਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਹਬ ਨਹੀਂ। ਨਮਸਤੰ ਅਮਜਹਬੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਾਪੁ ਦੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਨਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਰਹਿਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬਰਕਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਕਾ ਪਿਓ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਬਾਪ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੱਬ ਦਾ ਜਸ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੂਰਖਾਂ ਨੇ ਅਪਜੱਸ ਨੂੰ ਜੱਸ ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਦਾ ਰੱਬ ਨਿਰਬਾਮੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨਮਸਤੰ ਨਿਰਬਾਮੇ ਹੈ।

ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ “ਏਕ ਮੂਰਤਿ ਅਨੇਕ ਦਰਸਨ ਕੀਨ ਰੂਪ ਅਨੇਕ” ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਨੇਕੁਲ ਤਰੰਗ’ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਮਸਤੰ ਅਜੂਪੇ' ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੂਆ ਨਹੀਂ। ਬੇ-ਯਕੀਨਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਰਾਹ-ਦੱਸਣਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਪਾਸੇ ਵਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਨ ਕੇ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਫੁਟ ਕੇ ਵਗ ਤੁਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੱਧਮ ਜੇਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਭੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਢੋਲ ਢਮੱਕੇ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਏਹੋ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮ ਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਢਵਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਭੂਤਨੇ ਅਤੇ ਜਿੰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨੀਂਦਰ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੈਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਾਪੁ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਰੱਬ-ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ‘ਨਮਸਤੰ ਨ੍ਰਿਦੇਸੇ’ ਭੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਨਮੋ ਬੀਜ ਬੀਜੇ’ ਭੀ ਉਹੋ ਹੈ, ਨਮੋ ਬਿੰਦ ਬਿੰਦੇ ਭੀ ਓਹੋ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੂਹ ਭੀ ਹੈ, ਸੌ ਕਰੋੜ ਭੀ ਉਹੋ ਹੈ, ਇਕ ਬੀਜ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਬ ਇਹ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ |

ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਦਲੇਰੀ ਚੰਗੇ ਚਾਲ ਚਲਣ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾ ਲੱਖ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਖ਼ਲਾਕ ਵਾਲਾ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਦੀਵਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਇਕ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਰੁੱਕਾ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਦੀਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਏਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸਬੇ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਰੜੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੂਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਸਪੋਲੀਏ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਏਨੇ ਤਿੱਖੇ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣਨਗੇ।” ਇਸ ਦੇ ਬਲ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।”

ਇਖ਼ਲਾਕ ਸੱਚ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਚੱਟਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਝੱਖੜ ਇਸ ਨੂੰ ਡੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੱਚੇ ਦਾਣੇ ਤਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਜੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ। ਝੱਖੜ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਜੁਰਅਤ ਹੈ, ਇਕ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੁਰਅਤ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਦੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਏਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੂ ਭਗਤ ਇਕ ਧੁਰਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਕਟਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਲੀ ਵਿਚ ਖੜੋਤਾ ਫਕੀਰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਭਾਈ ਬੁਧੂ ਦਾ ਆਵਾ ਕੱਚਾ ਹੈ।' ਅਜਿਹੀ ਜੁਰਅਤ ਰੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਏਸੇ ਜੁਰਅਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕੌਮਾਂ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਜੁਰਅਤ ਰੱਬ ਦਾ ਨੂਰ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ:

ਕਿ ਜੁਰਅਤਿ ਜਮਾਲ ਹੈਂ॥

ਇਸ ਜੁਰਅਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਡੂੰਘੇ ਈਮਾਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਈਮਾਨ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਕ ਰਸਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿੰਦਹੀਣ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਭੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਇਹ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਟਹਿਣੀਆਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਈਮਾਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੜ੍ਹ ਹੀਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੱਕੀਆਂ ਪੀਂਹਦੀਆਂ ਭੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ “ਕਿ ਅਮੀਕੁਲ ਇਮਾ ਹੈ', ਡੂੰਘਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।

ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਗੁਣ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਾ ਬੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਭੁਲਾ ਕੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ‘ਆਡੀਠ ਧਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਅਤਢੀਠ ਕਰਮ’ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ? ਅੱਤ ਦੇ ਢੀਠ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਤ ਦੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਕੋਈ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਦਰ ਉਪਰ ਢਹਿ ਪਏ ਤਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਪਿਆ ਅਨਾਜ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰਲੀ ਆਕਸੀਜਨ ਉਸ ਅੰਦਰ ਆਪੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਬਾਹਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ, ਅਲੂਣੀ ਸਿਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਚੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਚੰਦ, ਜੋ ਸਭ ਚੰਦਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਮਹਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਸੂਰਜ ਇਕ ਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਂ ਸੂਰਜ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਭੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੱਲ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ ਭੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ‘ਨਮੋ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੇ’ ਹੈ।
ਨਮੋ ਚੰਦੁ ਚੰਦੇ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰਗਮ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਂ ਨਾਚ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਦਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦਾ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰਾ ਹੈ, ਹੁਸੀਨ ਪੋਜ਼ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਠਾਟਾਂ ਦੀ ਉਹੋ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਤੀ ਭੀ ਹੈ, ਨਾਦ ਭੀ ਹੈ, ਸਰਗਮ ਭੀ ਹੈ, ਤਾਨ ਅਤੇ ਖਿਰਨ ਭੀ ਹੈ, ਮੀਂਡ ਭੀ ਹੈ। ਗਮਕਾਰ ਭੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਸਾਰੇ ਸਪਤਕ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਬਦੋ ਬਦੀ ਸਿਜਦਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਮੋ ਗੀਤ ਗੀਤੇ...
ਨਮੋ ਤਾਨ ਤਾਨ...
ਨਮੋ ਨਾਦ ਨਾਦੇ...
ਨਮਸਤਸਤੁ ਰਾਗੇ...

ਉਹ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਾਗ, ਨਾਚਾਂ ਵਿਚ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ ਉਹ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਲਾਮ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵ ਵਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਲਮਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਤੇ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਹੁਸਨ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹੋ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਦਿਮਾਗਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ।

ਕਿ ਸਰਬੰ ਕਲੀਮੈ...
ਕਿ ਆਕਲ ਅਲਾਮੈ...
ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਕਲਾਮੈ...
ਨਿਰੁਕਤ ਸਰੂਪ ਹੈਂ...
ਬਿਭੁਗਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈਂ
ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਿਮਾਗ਼ ਹੈਂ॥
ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਚਰਾਗ਼ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਪਰਮ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰਮ ਬੁਧਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੋਕਲਪਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੋਇਆ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਵਸਦਾ ਅਤੇ ਕੌਤਕ ਕਰਦਾ ਰੱਬ ਮੇਰੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅੰਗਸੰਗ ਰਹੇ, ਇਹੋ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਵਰ-ਮੰਡਲ ਹੈ, ਇਸ 'ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਭੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਿਜਰਾਬ ਲਾਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਰਬਾਬ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਕਿ ਪਰਮੰ ਫਹੀਮੈਂ...
ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗੇ
ਅਭੰਗੰ ਬਿਭੂਤੇ ॥

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵੇਲੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਬ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਗੋ-ਰੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਕੋਈ ਇਕ ਕਦਮ ਭੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟ ਸਕਦਾ।