ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਬਾਕੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ੍ਹ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਖੱਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜਾਇਆ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸੇ ਹੀ ਆਵਾਗਵਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਸਦਾ ਸਾਥ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਧਨ, ਦੌਲਤ, ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਆਸ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਆਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਦਰ-ਦਰ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁੱਖ ਕੇਵਲ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਦਾਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਮਿਲੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਸਰੇ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਕਰੇ ਸਮਝੋ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਜਨਮ- ਜਾਤ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਐਸੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਕਾ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਨਾਰਸ (ਕਾਸ਼ੀ) ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਸੀਰ ਗੋਵਰਧਨ ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਰਵਿਦਾਸੁ ਚਮਾਰੁ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਨਿਮਖ ਇਕ ਗਾਇ॥
ਪਤਿਤ ਜਾਤਿ ਉਤਮੁ ਭਇਆ ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਪਏ ਪਗਿ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 733) ਅਰਥਾਤ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਐਸੀ ਭਗਤੀ, ਅਰਾਧਨਾ ਤੇ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਨੀਚ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿ ਪਏ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਕਹਿ ਕੇ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ, ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਪੇ੍ਰਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ॥ ਖਉਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 345) ਭਾਵ ਹਰ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿੱਜ ਘਰ ‘ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ’ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਰੰਗ-ਭੇਦ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਪ੍ਰਾਧੀਨਤਾ, ਗ਼ੁਲਾਮ-ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਵਤਨ ਵਿਚ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਦਾ ਵਿਉਪਾਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਕੋਈ ਟੈੱਕਸ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਡਰ, ਵੈਰ, ਗੁਨਾਹ, ਇੱਛਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਨਾਗਰ ਜਨਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਬਿਖਿਆਤ ਚੰਮਾਰੰ॥ ਰਿਦੈ ਰਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਨ ਸਾਰੰ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸੁਰਸਰੀ ਸਲਲ ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਰੁਨੀ ਰੇ ਸੰਤ ਜਨ ਕਰਤ ਨਹੀ ਪਾਨੰ॥
ਸੁਰਾ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਤ ਅਵਰ ਜਲ ਰੇ ਸੁਰਸਰੀ ਮਿਲਤ ਨਹਿ ਹੋਇ ਆਨੰ॥1॥
ਤਰ ਤਾਰਿ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਿ ਮਾਨੀਐ ਰੇ ਜੈਸੇ ਕਾਗਰਾ ਕਰਤ ਬੀਚਾਰੰ॥
ਭਗਤਿ ਭਾਗਉਤੁ ਲਿਖੀਐ ਤਿਹ ਊਪਰੇ ਪੂਜੀਐ ਕਰਿ ਨਮਸਕਾਰੰ॥ (ਪੰਨਾ 1293) ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਨ ਨੇ ਜਿਸ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਐਨਾ ਮਾਣ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ,ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਾਕ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਮਨ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਖੂਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵੀ ਇਸ ਖੂਹ ਸਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸਗਲ ਭਵਨ ਕੇ ਨਾਇਕਾ ਇਕੁ ਛਿਨੁ ਦਰਸੁ ਦਿਖਾਇ ਜੀ॥ (ਪੰਨਾ 346) ਭਾਵ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕਾ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਹ ਤਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਅ ਆ ਸਕੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਜਨਮਾਂ–ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਇਸ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿਓ! ਆਪ ਜੀ ਅੱਗੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਮਲਿਨ ਭਈ ਮਤਿ ਮਾਧਵਾ ਤੇਰੀ ਗਤਿ ਲਖੀ ਨ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 346) ਭਾਵ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਮਲੀਨ ਅਰਥਾਤ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਲੱਖ ਨੂੰ ਕੱਖ ਅਤੇ ਕੱਖ ਨੂੰ ਲੱਖ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਛਿਣ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਜਾਉ ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਘਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਨ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ- ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਲਗਾਵੇ। ਐਂਵੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫਜ਼ੂਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ। ਕੀ ਪਤਾ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਕਦੋਂ ਆ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਬਿਛੁਰੇ ਥੇ ਮਾਧਉ ਇਹੁ ਜਨਮੁ ਤੁਮ੍ਰੇ ਲੇਖੇ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਆਸ ਲਗਿ ਜੀਵਉ ਚਿਰ ਭਇਓ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖੇ॥ (ਪੰਨਾ 694) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਤ- ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਰਹੀਐ ਮਾਧਉ ਜੈਸੇ ਮਧੁਪ ਮਖੀਰਾ॥ ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਡੂਮਣੇ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੀਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰਾਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਉਸ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਅਰਥਾਤ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹਰਿ ਸੋ ਹੀਰਾ ਛਾਡਿ ਕੈ ਕਰਹਿ ਆਨ ਕੀ ਆਸ॥
ਤੇ ਨਰ ਦੋਜਕ ਜਾਹਿਗੇ ਸਤਿ ਭਾਖੈ ਰਵਿਦਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 1377) ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿਚ ਖੁੱਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ ਤਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਨਗੇ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਜੀਵ- ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਕਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਾਈ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਸੰਗੀ-ਬੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਅਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੋ ਸਾਧਨ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਾਖਹੁ ਕੰਧ ਉਸਾਰਹੁ ਨੀਵਾਂ॥ ਸਾਢੇ ਤੀਨਿ ਹਾਥ ਤੇਰੀ ਸੀਵਾਂ॥
ਬੰਕੇ ਬਾਲ ਪਾਗ ਸਿਰਿ ਡੇਰੀ॥ ਇਹੁ ਤਨੁ ਹੋਇਗੋ ਭਸਮ ਕੀ ਢੇਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 659) ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੋ ਹੀ ਇੱਕੋ- ਇੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲਸ ਹੈ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਮ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ: ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਖਲਾਸ ਚਮਾਰਾ॥ ਜੋ ਹਮ ਸਹਰੀ ਸੁ ਮੀਤੁ ਹਮਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 345) ਸੋ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਸਤੇ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇ੍ਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਮੋਲਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਓ! ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਈਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲੀਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਾਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਈਏ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰੀਏ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੀਏ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈਏ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਏ। | 
