ਭੂਮਿਕਾ :

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੋਮਿਆਂ1 ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਰਚਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ2 ਅਤੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ3 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਸਿੰਘਨ ਪਾਯੋ ਰਾਜ ਕਿਮ, ਔ ਦੀਨੋ ਕਿਨ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੁ।

ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸੌ ਸਾਲਾ (1675-1775 ਈ:) ਲਹੂ-ਰੱਤਾ ਪੈਂਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਪੁਰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਟੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”4

ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨ-ਗਾਥਾ :

ਲੱਗਭਗ 170 ਅਧਿਆਇਆਂ5 ਵਿਚ, ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਧਾਰਨ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ6 ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਲੈਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੱਸਣ ਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ‘ਲੋਨੀ ਅਖਤਰ’7 (Sir David Octterloney) ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ8 ਤੋਂ ਖਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਧੂਰੀ ਸੀ ਬਲਕਿ ਰੰਜਿਸ਼, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਵਾਲੀ ਵੀ ਸੀ। ‘ਮੁਗ਼ਲਨ’ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ‘ਰਯਅਤਿ’ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਪੰਥ’ ਨਹੀਂ। ਜਰਨੈਲ ‘ਲੋਨੀ’ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਝਵਾਨ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਨੇ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਿਲੀਪਤਿ’ ਦੀ ਖਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਚਾਈ ਜਾਣਨ ਵਾਸਤੇ, ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਇਕ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਂ ਦੇ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਉਤਪਤੀ’ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ:

ਮਰੀ ਹੁਕਮ ਲੈ ਉੱਦਮ ਕੀਯੋ, ਬੂਟੈ ਸ਼ਾਹਿ ਮੌਲਵੀ ਸਦ ਲੀਯੋ।
ਲਿਖਨ ਕਤਾਬ ਉਸੈ ਫੁਰਮਾਯੋ, ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਉਤਪਤੀ ਲਿਖਾਯੋ॥

ਜਿਸ ਥਾਂ (ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ) ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦੇ ਸੀ, ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮੌਲਵੀ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ’ ਲਿਖਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਝਟ ਮਨ ਵਿਚ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਯਹ ਮੌਲਵੀ ਹੈ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕਬ ਸਿਖਨ ਜਸ ਕਰੈ ਬਖਾਨ॥

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੌਲਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਖਰੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਇਨ ਗਲ ਖਾਲਸੇ ਕਹੀ ਨ ਸਾਰੀ॥

ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਨੂੰ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਲਈ, ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਫਿਰ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਬਾਰੇ :

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ, ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ (ਦੂਸਰਾ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ. ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ. ਸ਼ਿਯਾਮ ਸਿੰਘ (ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ) ਦਾ ਦੋਹਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੋ ਸੂਰਬੀਰ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਨਾਨੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੇ ਝੱਖੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ :

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲਾਂ (1675-1775 ਈ:) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਾਲ ਦੱਸ ਕੇ (9ਵੇਂ ਤੇ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ), ਇਹ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਪਸਰਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਓਜ਼ਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਇ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਾਠੂ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (ਨਵਾਬ), ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸ. ਸ਼ਿਯਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਸਲ ਤੇ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ, ਖਾਲਸਾਈ ਦਬਦਬਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ :

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਬਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇਗਾ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ) ਦੋ ਕੁ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਘੜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

(ੳ) ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾਈ ਇਖ਼ਲਾਕ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।9
(ਅ) ਖਾਲਸਾ, ਤੇਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਤੇਜਧਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੱਥ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਿਦਤ ਨਾਲ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਨਹੀਂ।
(ੲ) ‘ਪੰਥ’ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ, ਲੋੜ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਜਿੰਨੇ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ, ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
(ਸ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਨਹੀਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ‘ਤੱਥ’ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਘੜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ:

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ 1807 ਈ: ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਸ. ਸ਼ਿਯਾਮ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੁੰਗੇ, ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਹੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ 1841 ਈ: ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਗਿਰਯੋ ਪੁਰਾਣੋ ਹੁਇ ਬੁੰਗੋ ਸ਼ਯਾਮ ਸਿੰਘੇ ਜੋ ਵਾਰ।
ਤਹਿਂ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ, ਦੋਊ ਕੀਏ ਸੁਧਾਰ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਭਗ 33-34 ਸਾਲ ਲਗਾਏ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯਕੀਨਨ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵਾਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਵਾਏ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਆਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਇਹ ਹਨ:

(ੳ) ਮੌਖਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ :

(1) ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਸ. ਰਾਇ ਸਿੰਘ, ਜਿਹੜਾ ਹਾਲੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ), ਮਾਤਾ ਤੇ ਨਾਨੀ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸੁਨ ਪਿਤਾ ਤੇ, ਤੈਸੀ ਲਿਖੀ ਸੰਭਾਲ।
ਸਯਾਮ ਸਿੰਘ ਕੀ ਸੁਨੋ ਕਹਾਨੀ, ਜਿਮ ਕਰ ਹਮਰੀ ਮਾਤ ਬਖਾਨੀ।

(2) ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜੇ ਦੇ ਬਿਰਧ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਅਬ ਮੈ ਲਿਖੋਂ ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਸਾਖੀ, ਜਿਹ ਬਿਧ ਬਡਨ ਅਸਾਡਨ ਆਖੀ।
ਔਰ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਭੀ ਸੁਨੀ, ਹੁਤੇ ਜੁ ਬਿਰਧ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗੁਨੀ।

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੋ ਸ਼ਹੀਦ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾਏ ਦਰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰ ਘਟਨਾ/ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਹਿ ਤਕ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਮੌਖਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸੀ।

-ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਯੌ ਸਾਖੀ ਕਹੀ ਕਿਛ ਸੁਨਿ ਕੈ ਕਿਛੁ ਅਨੁਭਵ ਲਹੀ।

(ਅ) ਲਿਖਤ ਸਮੱਗਰੀ :

(1) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਦੇਖਣ:

ਸਭੀ ਹਕੀਕਤ ਉਨੈ ਕੀ, ਇਹਾਂ ਲਿਖੀ ਯੌ ਨਾਹਿ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪੁਰਾਤਨੋ* ਦੇਖੋ ਜਿਸ ਹੁਇ ਜਾਹਿ॥

ਪੁਰਾਤਨੋ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਨੁਖਸੇ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਦਿਆਂ 1926 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ‘ਪੁਰਾਤਨੋ’ ਦਾ ਭਾਵ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਭਾਵ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਖੋ:

(2) ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ‘ਗੋਸ਼ਟਾਂ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਗੋਸ਼ਟਨ ਕੋ ਔ ਸਾਖੀ ਭਾਇ, ਨਹ ਮੂਰਖ ਕੇ ਸਮਝਤ ਥਾਇ।

ਸਾਰੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ (ਪਾ.6ਵੀਂ, ਪਾ. 10ਵੀਂ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਜਿਸ ਕਉ ਹੁਇ ਸਭ ਸੁਨਨੈ ਲੋਰ, ਸੋ ਲੇਵੈ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸਹਿ’ ਟੋਰ॥

ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ’ (ਸਮੇਤ ਕਰਤੇ ਦੇ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਵੇਖੋ 16 ਨੰ. ਸਾਖੀ ਤੇ ਬੰਦ ਨੰ. 21), ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ’ ਨੂੰ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ (ਗੁਰਬਿਲਾਸਹਿ) ਵਰਤ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇਸ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਦਸਮ-ਗ੍ਰੰਥ (ਖਾਸ ਕਰ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਆਦਿ ਦੇ ਹਵਾਲੇ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਕੇਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੂੰਘੇਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਸ੍ਰੋਤ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚ ਵੈਦਿਕ ਤੇ ਸਾਮੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਤਰਾਜ਼ :

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਸੱਜਣ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ/ਮਹਿਸੂਸਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ:

(1) ਪਹਿਲਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਮਾਰਚ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਤੋਂ ਛਾਪਿਆ ਸੀ, ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰ ਕੇ) ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ।10

(2) ਦੂਜਾ ਇਤਰਾਜ਼, ਜਿਹੜਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਠੀਕ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਭੁਲੇਖੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਝੈਲਾਂ, ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।

(3) ਤੀਜਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ? ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ? (ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ)

(4) ਅਗਲਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਗਲਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਿੱਥਾਂ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੀ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ।

(5) ਅਗਲਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ-ਆਦਿ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਹਨ, ਹਥਲੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਵਿਸਥਾਰ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ।

(1) ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕੇਵਲ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੱਧਕਾਲੀ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹਰ ਵਿਧਾ (ਡੋਰਮ) ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।11 ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ) ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਠਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਜੋ ਖਰੜਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ (ਜਿਹੜਾ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪਿਆ) ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਜਾਂ ਅਵਿਗਿਆਨਿਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਮਾਣਯੋਗ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਥਕ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾੜੀ ਤੇ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ-ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਵਿਗਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਅਖੌਤੀ) ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਜਾਗੀ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ/ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ‘ਹਦੀਸਾਂ’ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਜੁਰਾਸਟਰੀਅਨ ਸਕਾਲਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਆਵੇਸਤਾ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ, ਬੋਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੁਖਵੰਤ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇਗਾ? ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਖਰੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਹਟਵੀਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਛੱਡੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ? ਖੈਰ, ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਵਾਦ ਜਾਂ ਬਹਿਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜੇਕਰ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਖਰੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਅਲਹਿਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ।

(2) ਦੂਸਰਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਅਤੇ ‘ਤੱਤ ਖਾਲਸੇ’ (ਮਝੈਲਾਂ) ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਮੰਡੀ ਦੀ ਇਕ ਔਰਤ (ਰੰਡੀ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਸੂਹੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਛਕਦਾ ਆਦਿ- ਆਦਿ।12 ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਿਹੜਾ ਉਪਾਧੀ- ਸਾਪੇਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਕੋਈ ਕੁਥਾਂ ਜਾਂ ਅਲੋਕਾਰ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਥਾਪਤੀ’ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ‘ਹਥਿਆਰ’ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, (ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ) ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਾਗੀ, ਅਤਿਵਾਦੀ, ਲੁਟੇਰਾ, ਦਰਿੰਦਾ, ਡਾਕੂ, ਜ਼ਾਲਮ ਆਦਿ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਹੀ (ਆਪਾ) ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਿਰਕੂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੇ ਉਗਲਿਆ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਤਕ ਬਦਸੂਰਤ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਇਹ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ) ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ’ਤੇ ਪੈਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਫਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ.... ‘ਹਾਰ ਨਹੀ ਸਭ ਜੇਤੈ॥) ਨੇ ਸਿਖਾਈ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਫਤਹਿ’ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹਾਰ ਦਾ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ (ਚਿਤਵਨਾ) ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ (ਫਤਹਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਖੁਦ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਐਨੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮੌਤ/ਹਾਰ ਤੱਕ ਕੇ ਵੀ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦਾ। ਖੈਰ, ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਨੁਮਾਨਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪੇਗੀ, ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।

(3) ਤੀਜੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ’ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਨੇ ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ‘ਸੱਚ’ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

(4) ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ/ਗੈਰ-ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਆ ਜਾਣੀਆਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਭੁਲਣਹਾਰ ਹੈ।

(5) ਪੰਜਵੇਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਤਾਰਕਿਕ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ’ਚ ‘ਆਕੀਆਂ’ ਨੇ ਮਿਲਾਵਟ ਪਾਈ ਹੈ13 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗੂੜ੍ਹ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਝਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਗੋਤੇ ਖਾ ਕੇ ਆਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਖੁਦ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ।

ਖੈਰ, ਅਜਿਹੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਚੱਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ/ਮਹਿਸੂਸਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਲਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸਬੰਧੀ ਉਠਾਏ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ :

(1) ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੰਬਰ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਸੱਤ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(2) ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਬੜੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਤੰਬਰ 1984 ਈ: ਨੂੰ ਛਪਿਆ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ (ਤੀਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਮਾਰਚ 2000 ਈ:) ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।14

(3) ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

(4) ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸ. ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ‘Siri Guru Panth Prakash : Translation, Analysis and Evaluation’ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਛਾਪਿਆ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਬਜ਼ਾਰੀ ਕਾਪੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਛਪੇ ਰੂਪ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ/ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ’ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਉੱਪਰ ਸਿਵਾਏ ਇਕ-ਦੋ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।15 ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ-ਕੁ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਚੰਗੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਪੇਪਰ/ਲੇਖ ਆਦਿ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਝ ਕੁ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ:

(1) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ, ਪ੍ਰੋ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਿਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ, ਅਕਤੂਬਰ-1978 (ਟ੍ਰੈਕਟ ਰੂਪ, ਨੰ: 157)

(2) ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਕ੍ਰਿਤ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਥਕ ਆਚਰਣ, ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ (ਪਦਮ) ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਥ ਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਵਾਲੀ’, ਕਲਗੀਧਰ ਕਲਮ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਲਮ ਮੰਦਰ ਲੋਅਰ ਮਾਲ, ਪਟਿਆਲਾ-1999 ਈ:, ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਆਇ, ਸਫ਼ਾ 75.

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹਾਨਤਾ, ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ’, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ-2002, ਸਫ਼ਾ 112.

(3) ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ)’, ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਨਈਅਰ) ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ: ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ, National Book organisation, H-39, Green Park Extension, New Delhi-1990 ਈ: ਵਿਚ ਅਧਿਆਇ ਨੰ: 9, ਸਫ਼ਾ 186, (ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਨੋਟ : ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹੀ 7-9 ਦਸੰਬਰ 1984 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਹੋਈ। ‘ਤੀਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕਾਸ ਕਾਨਫਰੰਸ’ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪੇਪਰ’ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ : ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ’ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

(4) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ : ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ‘ਖੋਜ ਦਰਪਣ’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਨਵਰੀ-1975, (ਅੰਕ-I, ਜਿਲਦ II)। (ਇਸ ਪੇਪਰ ਵਿਚ ਸ. ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਪਏ ਕੁਝ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।)

(5) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਚਰਣ, ਪ੍ਰਿੰ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਤਿਨਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1186/18-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। (ਟ੍ਰੈਕਟ)

(6) ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਦੋ-ਭਾਗ), ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ, 96 ਕਰੋੜੀ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਮਿਤੀ ਹੀਣ। (ਸਟੀਕ) (ਟਿੱਪਣੀ ਅੱਗੇ ਵੇਖੋ)

(7) ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ, ਐਸ.ਐਸ. ਹਾਂਸ ਤੇ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਚੋਪੜਾ), ‘ਆਲੋਚਨਾ’, ਅਕਤੂਬਰ-1988 ਅਤੇ ਜੂਨ- 1989 ਈ:, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ। (ਪੇਪਰ)

(8) ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤਤਕਰਾ (Index), ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ‘‘The Panjab Past and Present’ - Vol. XVII-I, April-1983, p. 216, Pbi. Uni. Patiala. (ਇਸ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਅੱਗੇ ਵੇਖੋ)

(9) ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੂਚਕ ਤਤਕਰਾ’, (ਸੰਪਾ.) ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ। ਨੋਟ: ਇਹ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।

(10) ‘Ratan Singh Bhangoo’s Method of writing History’, S.S. Hans, Punjab History Conference, 11th session, Pbi. Uni. Pta.- Nov.- 1976, p. 27.

(11) Purpose of writing the Prachin Panth Prakash, -do -Note (1) ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ‘ਅੰਦਰਾਜ’ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(i) ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪਟਿਆਲਾ, 1999 (ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ), ਸਫ਼ਾ 793, ਅੰਦਰਾਜ, ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’।
(II) Encyclopaedia of Sikhism, Pbi. Uni. Pta. -2000, Vol.-3, P. 353, entry ‘Prachin Panth Prakash’.

(2) 1941 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਸੀ.ਐੱਸ. ਨੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ‘The Hour of the Sword’, ਇਸ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ? ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਈ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ।

ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਪਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ:

(1) ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਖੋਜ-ਸੰਦ (Research Tools) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਡੈਕਸ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। (ਵੇਰਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ), ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਵਾਂ/ਥਾਵਾਂ/ਘਟਨਾਵਾਂ/ਸੰਮਤਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ (ਵੇਖੋ ‘ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦਾ ਨੰ. 8, ਹਥਲਾ ਪੇਪਰ, ਸਫ਼ਾ 11) ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਕਮੀਆਂ ਹਨ।

(i) ਪਹਿਲੀ ਕਮੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਨਾਂ/ਥਾਂ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ।
(ii) ਇਤਿਹਾਸ/ਮਿਥਿਹਾਸ/ਅਣ-ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਲਈ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
(iii) ਤੀਜੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ (ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-1939 ਈ:) ਵਿਚ ਤਤਕਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਪਾਦਨ ਨਹੀਂ।
(iv) ਅਗਲੀ ਕਮੀ ਇਸ ਵਿਚ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਸਫ਼ਾ ਨੰ.’ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਨਵੀਂ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੇ ਹਰ ਨਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੰਨੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਸਾਖੀ ਨੰ. (ਜਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨੰ.) ਤੇ ਬੰਦ ਨੰ. ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਦਮ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਹ ਬੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ।

ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ‘ਸੰਬੰਧ ਸੂਚਕ ਤਤਕਰਾ’ ਹਾਲੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਛਪਣ ’ਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।

(2) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ-ਨ-ਕੁਝ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਹਰੇਕ ਨਾਂ, ਥਾਂ, ਘਟਨਾ ਦੀ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲੇ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਪਈ ਹੈ।
(3) ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਮਝ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
(4) ਪੰਜਾਬੀ/ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰ (ਅਨੁਵਾਦ ਸਮੇਤ) ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।
(5) ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ-ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਟੀਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਟੀਕਾ ਪੱਧਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
(6) ‘ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ‘ਸਿਧਾਂਤਕ’ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਹੋ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨੀ, ਇਕ ਪੂਰੇ (ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਪੱਧਰ ਦੇ) ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵੀ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਗੁਰੂ- ਪੰਥ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦਾ ਚਾਅ ਆਦਿ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਪੇਪਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਅਨੰਦਪੁਰੀ’ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕੇਗਾ।
(7) ਭਾਰਤੀ ‘ਜਨ ਚੇਤਨਾ’ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਲਪਨਾ’ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ‘ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੀ ਅਸਲ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕ-ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਇਸ ਲੋਕ-ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ‘ਜਿਨ ਕੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਕੁਲ ਨਾਹੀ’ ਸੀ ‘ਤਿਨ ਛੇਲੀਅਨ’ ਨੇ ‘ਸ਼ੇਰਾਂ’ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਸੋ ‘ਲੋਕ-ਇਤਿਹਾਸ’ ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਲੋਕ-ਤੱਥਾਂ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਈ ਹੈ। ‘ਲੋਕ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ‘ਡੋਲਕ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾਈ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ, ਇਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ‘ਪਰਵਾਰ’ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸਮਝੌਤਾ’ ਬਣ ਕੇ ‘ਸੁੰਘੜ’ ਗਏ ਹਨ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਲੋਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਹਿਮ ਜਾਂ ਭਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦ/ਰੱਦ ਛੱਡਣਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ, ‘ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨੀ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਅਰਥ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਡਾ. ਸੁਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ) ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਮ (ਵੇਖੋ : ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, 6-ਜਿਲਦਾਂ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜੇ-11/80, ਰਾਜੌਰੀ ਬਾਗ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1978) ਵਾਚਣਯੋਗ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਬਾਰੇ (ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਡਾ. ਕਵਲਜੀਤ (ਗਰੋਵਰ) ਦਾ ਥੀਸਿਸ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਕਥਾਨਕ ਰੂੜੀਆਂ’ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀ., ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਿਤੀਹੀਣ) ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਚੰਗਾ ਉੱਦਮ ਹੈ। ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉੱਦਮ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਕਾਰਜ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰ :

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਐਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਰਚਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਥਕ ਘੋਲ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ‘ਖਾਲਸਾ ਲਹਿਰ’ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ‘ਲੋਕ-ਇਤਿਹਾਸ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋੜ ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ‘ਲੋਹ- ਕਥਾ’ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਈ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਲੇ :

1. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ (ਪੰਜਾਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ, (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੋਮੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ’ ਦੇ ਹਨ)। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਬ੍ਰਜੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੋਮੇ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੋਮੇ’ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਪੱਕਾ-ਪੀਢਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।
2. ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ:
(ੳ) ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ
(ਅ) ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ
(ੲ) ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ
(ਸ) ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ
(ਹ) ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ (ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ) ਪਰੰਪਰਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਾਪੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
3. ਗੁਰ-ਬਿਲਾਸ ਵਿਚ :
(ੳ) ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 6ਵੀਂ
(ਅ) ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 10ਵੀਂ (ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ)
(ੲ) ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਉੱਚ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
4. ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਸੰਪਾ.) ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਸਫ਼ਾ 27 (ਭੂਮਿਕਾ)
5. ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਇ ਵੰਡ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਕਰਤਾ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇਆਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
6. ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨੌਕਰ। ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਇਸ ਨੇ ‘ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ’ ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ‘The Pajab as a Sovereign State’ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖੋ : (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਫ਼ਾ 39)
7. ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤਾ, ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ।
8. ‘ਮੁਗ਼ਲਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਵੱਲੋਂ, ਸਿੱਧਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ (1807 ਤੋਂ 1841 ਤਕ), ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜਾ (1806-1837) ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜਾ (1837-1858) ਦਿੱਲੀ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 1858 ਈ: ਵਿਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ 1862 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
9. ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵੇਖੋ : ਹਥਲੇ ਪੇਪਰ ਵਿਚ ‘ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋ ਟ੍ਰੈਕਟ, ਨੰ: 1 ਅਤੇ 5, ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਨੰ: 2 ਵਿਚਲਾ ਅਧਿਆਇ।
10. ਵੇਖੋ: ‘ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ’, ਸ.ਸ. ਹਾਂਸ; ‘ਅਲੋਚਨਾ’, ਅਕਤੂਬਰ-1988 ਤੇ ਜੂਨ 1989, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
11. ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਾਠ (text)) ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ’ ਹੋਈ ਹੈ।
12. ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ : ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਅਕਤੂਬਰ 2000 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ : ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ’, ਸਫ਼ਾ 17.
13. ਖੁਦ ਹੀ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ‘ਮਿਲਾਵਟ’ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਖੋ : ‘ਕਾਰੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹਿ ਕਾ ਪ੍ਰਸੰਗ’।
14. ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਨਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਤਹਿਂ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਦੋਊ ਕੀਏ ਸੁਧਾਰ।
ਜਾਂ
ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਏ ਯੇਹ ਪੂਰਣ, ਜਿਮ ਪੰਥ ਭਯੋ, ਤਿਮ ਹੀ ਲਿਖ ਦੀਨਾ॥
15. ਇਕ ਅਧੂਰੀ ਸੂਚਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਬੰਗਾ ਦੇ ਹਿਸਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ’ਤੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।