ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਜੀ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿਰਲੱਥ ਸ਼ਹੀਦ ਯੋਧੇ' ਜਦ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸੰਨ 1982–83 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਕਦੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਟੂਰ ਨਾਲ ਕਦੀ ਘਰਦਿਆਂ ਨਾਲ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਕਿੱਥੇ? ਇਸ ਵਾਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ। ਹਿਮਾਚਲ, ਮਸੂਰੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਗਏ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੱਢ ਕੇ ਮੈਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹ ਪਈ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ-ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ’ਤੇ। ਪਰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮਨਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ। ਖਰਚੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਫ਼ਰ ਖਰਚ ਅਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦਾ ਖਰਚ ਐਲ.ਟੀ.ਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਜਾਂ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਉੱਥੇ ਹਵਾਈ ਖਰਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਨਕਸ਼ਾ ਲਿਆ ਕੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਾਰ ਅਸੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁੱਜੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਲੀਪਰ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰੇਲ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਦੇਖੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੂਠ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਅਸੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਦੋ ਦਿਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ‘ਦੀ ਟੈਲੀਗਰਾਫ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਗਏ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਆਉ-ਭਗਤ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਅਸੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖਣ ਜਾਣਾ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਦਮਦਮ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ 8:00 ਵਜੇ ਆਪਣੀ ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। (ਅੰਡੇਮਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਕਿ ਛੇ-ਸੱਤ ਦਿਨ ਵਿ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਦੇਖੇ। 10.30 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਸੀਂ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਲੈਂਡ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਮ ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਜ਼ ਲੈਂਡ ਕਰ ਗਿਆ।

ਹੋਟਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟੈਕਸੀ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਸੀ, ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਮੌਸਮ ਇੱਕਦਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਏ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇਖਣ ਗਏ ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਬਾਹੀਆਂ (ਵਿੰਗ) ਸਨ, ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਬਾਹੀਆਂ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਕੈਦੀ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਿੱਥੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਘਰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਮਾਰਕ ਬਣਿਆ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਤਕਰੀਬਨ 2200-2400 ਨਾਮ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 1800 ਨਾਮ ਸਨ, ਬਾਕੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ‘ਆਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਕੇ ਬਹੁਤ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੀ ਹੈ’। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ 102 ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਇਦ ਸੌਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਉਮਰ 90 ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ ਸੀ। ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਜਾਂ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੂਚੀ ਅਸੀਂ ਸੰਨ 1982-83 ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਸੀ ਉਹ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਖੁਰਦਬੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ (1999 ਈ.) ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਛੁੱਟੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਘੁੰਮਣ ਗਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਅੰਡੇਮਾਨ (ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ) ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਸਨ।