ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 39 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਫੌਜਾਂ ਚਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਘਟਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਗਲੇ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ। ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਦੇਗ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਦਾਸ (ਲੇਖਕ) ਨੇ ਸ. ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ’ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗੀ (ਪਾਠੀ) ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਦਾਸ ਨੇ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਦੇ-ਪੁੱਛਦੇ ਇਸ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਡੇਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੀ ਬੋਰਡ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੁੱਪ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 18 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 22 ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ (ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ 20 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਿੰਘ ਗਲੀ ਵਿਚ ਲਾਈਨ ਲਗਾ ਕੇ ਬਰੱਸਟ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਤਕਰੀਬਨ 29 ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਭ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਸੀਂ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਕਿ 1984 ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਦੇ ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਸ. ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫੂਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ. ਬਗੀਚਾ ਸਿੰਘ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਵੀ ਸਨ।

ਸ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਉਮਰ 75 ਸਾਲ ਕੱਦ 6 ਫੁੱਟ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਲ 1984 ਵਿਚ ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਜਥੇ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਛਬੀਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਫੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ (ਤਕਰੀਬਨ 17-18) ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਗਏ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸਾਰੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਲਾਗਲੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪਾਸਿਉਂ ਉੱਪਰ ਚੜ ਕੇ ਡੇਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਾਈਫਲਾਂ ਤੇ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਭੰਨਿਆ ਤੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਪੰਜ-ਛੇ ਜਵਾਨ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਗੁਟ ਸਨ। ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗੀ (ਪਾਠੀ) ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ (ਜੈਤੀਰਥ ਬਿਲਡਿੰਗ 1942) ਹੈ ਦੇ ਮੁਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਕਰ ਕੇ ਐਟੋਮੈਟਿਕ ਰਾਈਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਰੱਸਟ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਘਟਨਾ ਚਿੱਟੇ ਦਿਨ 11-12 ਵਜੇ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬੀਬੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਜੇਵਰ ਦੇ ਦਿਉ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਾਣਕਾਰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਸ਼ਨਾਖਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਤਾਂ ਡੇਰਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕੇ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਕਦੀ ਵੀ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਅਸੀਂ ਡੇਰੇ ਦੀ ਗੋਲਕ ਤੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਤੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ. ਨੇ ਕੀਤੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ. ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੋਈ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਡਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂਚ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਸਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੇਰੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਤੜਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੇਗ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (55 ਸਾਲ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਮਰ 25 ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਮੂਸੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ 5-6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਦੇਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਪੱਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੌਜੀ ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਗਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੌਜੀ ‘ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ’ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਬੀੜੀਆਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 12 ਫੌਜੀ ਟੈਂਕ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਦਰ ਆਏ ਤੇ ਕੁਝ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਫੌਜੀ (ਕੈਂਪ) ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਸਭ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਕੁਝ ਨੇ ਖਿੜਕੀ (ਬਾਰੀ) ਭੰਨ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁਨੈਣ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਏਡ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਇਕ ਫੌਜੀ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ ਤੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ ਮੋਨਾ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬੈਠੇ ਸਨ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭੱਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ:

1. ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਜੀ ਉਮਰ 50 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ ਕੌਲ (ਸੰਗਰੂਰ)
2. ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 30 ਸਾਲ) ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)
3.ਭਾਈ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰ 30 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ (ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ)
4. ਭਾਈ ਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਸੇਵਾਦਾਰ ਲਾਂਗਰੀ) ਉਮਰ 55 ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ (ਬਟਾਲਾ)
5. ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 27 ਸਾਲ) ਪਿੰਡ ਨਿਰਮਲਾ ਪੰਡੋਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
6.ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 16-17 ਸਾਲ), ਪਾਠੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
7.ਭਾਈ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 70 ਸਾਲ), ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
8.ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 30 ਸਾਲ), ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
9.ਭਾਈ ਬਖਤਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 50 ਸਾਲ) ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ।
10. ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 20-25 ਸਾਲ) ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ।
11. ਇਕ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ।
12.ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 20-25 ਸਾਲ) ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ।
13. ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 60 ਸਾਲ) ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
14. ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 60 ਸਾਲ)
15.ਬੀਬੀ ਲਾਲ ਕੌਰ (ਲਾਲੋ) ਉਮਰ 70 ਸਾਲ
16.ਬੀਬੀ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ (ਉਮਰ 60 ਸਾਲ)
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।