ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ, 1872 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਅਵੱਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਹੱਸਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮੌਲਿਕ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਵੀ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ‘ਫਾਰਮ’ (ਵਿਸ਼ੇ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ‘ਫਾਰਮ’ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਥਾਈ ਤੇ ਦੀਰਘਜੀਵੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦੀ ‘ਫਾਰਮ’ ਦਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :- 1. ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾ : ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਂਗ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਵਿਚ ਪਰਮ-ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿਆਲੂ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਰਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਵਿਤਾ ‘ਆਪੇ ਵਿਚ ਆਪਾ’ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ : ਅੰਮੀ ਨੀ। ਕਲਵਲ ਹੋ ਉਠੀਆਂ ਮੈਂ ਡਿੱਠਾ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ‘ਮੈਂ’ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਈ ਨੀ ਦਿਸਨਾ ਸੀ ਪਰ ਛੁਪਨਾ ਸੀ। ਮੋਂਹਦਾ ਤੇ ਝਰਨਾਟ ਛੇੜਦਾ, ਚਸਕ ਪਾਰ ਠੰਢ ਪਾਵੇ ਓ, ਦੱਸ ਕੌਣ ਉਹ, ਕਦੋਂ ਵੜ ਗਿਆ ਕਿਉਂ ਦਿਸਨਾ, ਕਿਉਂ ਲੁਕਨਾ ਸੀ ? (ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ) 2. ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕਾਦਰ : ਸਨਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਹਰਗਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਖੰਡ ਸਚੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ, ਵਿਵਿਧਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸਮਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਕੁਦਰਤਿ ਕਵਣ ਕਹਾ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਵਾਰਿਆ ਨ ਜਾਵਾ ਏਕ ਵਾਰ ॥ (ਪੰਨਾ 3) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਟੁਕੜੀ ਜਗ ਤੋਂ ਨਯਾਰੀ” ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਾਜੀ ਹੋਈ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਬਾਈ ‘ਵੈਰੀ ਨਾਗ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਦਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਵੈਰੀ ਨਾਗ ! ਤੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਝਲਕਾ ਜਦ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਜਦਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ‘ਕਾਦਰ, ਦਾ ਜਲਵਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਇਕ ਸਿਜਦਾ। (ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ) ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਮਾਤਾ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਨਸੀਮ-ਬਾਗ਼' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਜਿਉਂ ਮਾਵਾਂ ਤਿਉਂ ਠੰਢੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਆਸਾਂ ਤੁਧੇ ਦੀਆਂ ਡਿਠੀਆਂ।
ਠੰਢੀ ਪਯਾਰੀ ਗੋਦ ਤੁਧੇ ਦੀ ਛਾਵਾਂ ਮਿਠੀਆਂ ਮਿਠੀਆਂ। (ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ) 3. ਜੀਵਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ : ਟੀ. ਈ. ਹਿਊਮ ਸਮੁੱਚੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਪਰੰਤੂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੱਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਘਾਰਕ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇਸ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ : ਘਲੈ ਆਵਹਿ ਨਾਨਕਾ ਸਦੇ ਉਠੀ ਜਾਹਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1239) ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਕਮਲ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰੇਲ ਮੋਤੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ : ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਏਥੇ ਓਥੇ ਆਪ, ਅਮਰ ਖੇਡ ਮੈਂ ਓਸਦੀ ਖੇਡ ਖਿਡਾਵੇ ਬਾਪ। (ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ) ‘ਤ੍ਰੇਲ ਦਾ ਤੁਪਕਾ’ (ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ), ਕੋਈ ਹਰਿਆ ਬੂਟੁ ਰਹਿਓ ਰੀ, ‘ਚਸ਼ਮਾ ਇੱਛਾਬਲ ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ’ (ਦੋਵੇਂ ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ) ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਭਾਵ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। 4. ਕਰਮ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਆਵਾਗਮਣ : ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕਰਮ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ‘ਕਰਮ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਮਿਹਰ ਜਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼। ‘ਜਪੁਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਰਮ ਖੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਇਸੇ ਮਿਹਰ ਜਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਿਆਲੂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਵਾਗਵਣ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਵਿਤਾ ‘ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੈਣਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਲਿਆ’ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : ਤੂੰ ਸੱਤਾਰ ਗੁਫਾਰ ਹੇ ਰੱਬ ਸਾਈਂ।
ਸਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰੀਓ ਮਿਹਰ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈਂ। (ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ) ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੂਜਾ ਸੰਕਲਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ : ਕੰਮ, ਮਿਹਨਤ, ਸਾਧਨਾ ਆਦਿ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਸਫ਼ਲ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਵਾਗਵਣ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਇਸੇ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ‘ਸਮੇਂ’ ਨੂੰ ਸਕਾਰਥ ਬਣਾਵੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਦ-ਉਪਯੋਗ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ ॥(ਪੰਨਾ 8) ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ‘ਸਮਾਂ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ : ਹੋ ! ਸੰਭਲ ਸੰਭਾਲ ਇਸ ‘ਸਮੇਂ’ ਨੂੰ ਕਰ ਸਫਰ ਉਡੰਦਾ ਜਾਂਵਦਾ; ਇਹ ਠਹਿਰਨ ਜਾਚ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਨ ਮੁੜ ਕੇ ਆਂਵਦਾ। (ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ) ੫. ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ : ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਦੂਰੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੰਦੇ। ‘ਜਪੁਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1) ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਾਰਨ, ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਆਦਿਕ ਨੈਤਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਉਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਲੱਗੀਆਂ ਨਿਭਣ’ (ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ), ‘ਸਾਈਂ ਲਈ ਤੜਪ’ (ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ) ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ ਛੁਹ’ (ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ) ਆਦਿ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਰਉ ਰੁਖ’ ਨਾਂ ਦੀ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਹੈ : ਸਾਗਰ ਪੁਛਦਾ : ਨਦੀਏ ! ਸਾਰੇ ਬੂਟੇ ਬੂਟੀਆਂ ਲਯਾਵੇਂ,
ਪਰ ਨ ਕਦੀ ਬੈਂਤ ਦਾ ਬੂਟਾ
ਏਥੇ ਆਣ ਪੁਚਾਵੇਂ?
ਨਦੀ ਆਖਦੀ: ‘ਆਕੜ ਵਾਲੇ
ਸਭ ਬੂਟੇ ਪਟ ਸੱਕਾਂ,
ਪਰ ਜੋ ਝੁਕੇ, ਵਗੇ ਰਉਂ ਰੁਖ ਨੂੰ
ਪੇਸ਼ ਨ ਉਸਤੇ ਜਾਵੇ। (ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਢਾਡੀ ਕਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਢਾਡੀ ਕਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹੈ। | 
