ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡਾ. ਐਸ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਮੁਲਕਰਾਜ ਅਨੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵੇਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿੰਦਰਨਾਥ ਚਟੋਪਾਧਿਆਇ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਸਿੱਖ ਨਵ-ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਥੰਮ੍ਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੱਦ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਿੰਦੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਛੋਹ ਦੇ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਵੀਨ ਮਾਪਦੰਡ ਸਿਰਜੇ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ, 1872 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਉੱਤਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਣੇ। ਆਪਦੇ ਦਾਦਾ ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ (1788-1878 ਈ:) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ (1853-1908 ਈ:) ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਬ੍ਰਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸਨ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਰੀ ਧਨ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਹੱਤਾ, ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਧੂਤੱਵ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੁੱਧੀ-ਜੀਵਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ-ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ (ਸੇਖੋਂ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਪਿਤਰੀ ਧਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਸਮਝੋ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਤਮਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੋਇਆ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਚਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 1891 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਐਂਟਰੈਂਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਭਰ ’ਚੋਂ ਅੱਵਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ ਤੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 1889 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਚਤੁਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ (1892 ਈ:) ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ (1894 ਈ:) ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਐਂਟਰੈਂਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਸਦਕਾ ਆਪ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਆਪ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ। ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਸਹਿਚਾਰੀ ਸ. ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ‘ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ’ ਨਾਂ ਦਾ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ‘ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1899 ਈ: ਵਿਚ ਸਪਤਾਹਿਕ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪੰਥਕ ਸਮਾਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਅਜੇ ਤਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਵਾਰਤਕ, ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਸਟੀਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਨਵੀਂਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਕਵਿਤਾ:

ਨਿਨਾਣ-ਭਰਜਾਈ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ (1899, ਟ੍ਰੈਕਟ), ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ (1904, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ’ਜ਼ ਦ ਐਪਿਕ ਆਫ਼ ਰਾਨਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ, 1986), ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ (1921), ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ (1922, ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿੱਤਲ ਵੱਲੋਂ, 1969), ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾ (1929), ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ (1933), ਲਹਿਰ ਹੁਲਾਰੇ (1951), ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ (1952), ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਓ (1953), ਸਿੱਕਾ, ਸਧਰਾਂ, ਬਿਰਹੇ ਤੇ ਜੋਦੜੀਆਂ (1973, ਸੰਪਾ: ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ), ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (1973, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ), ਸਾਹਿਤਕ ਕਲੀਆਂ (1973, ਸੰਪਾ: ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ), ਆਵਾਜ਼ ਆਈ (1974, ਸੰਪਾ: ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ), ਪਿਆਰ ਅੱਥਰੂ (1980, ਸੰਪਾ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ), ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੋਣਵੀ ਕਵਿਤਾ (1984, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ), ਅਰਸ਼ੀ ਛੋਹ (1992, ਸੰਪਾ: ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਲੇਰੀਆ) ਨਾਵਲ: ਸੁੰਦਰੀ (1898, ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ- ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ 1982, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਸ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਨਸੁਖਾਨੀ ਵੱਲੋਂ 1983), ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਸ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਦੁੱਗਲ) ਵੱਲੋਂ 1983), ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (ਭਾਗ 1; 1899-1900; ਭਾਗ 2, 1927;

ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ:
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ 1984, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਡਾ. ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ), ਸੁਭਾਗ ਜੀ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੱਥੀਂ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ (1923, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ; ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ ‘ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੁਭਾਗ ਜੀ ਕਾ ਸੁਧਾਰ’ ਨਾਂ ਹੇਠ, 1973)

ਨਾਟਕ:
ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ (1910)

ਵਾਰਤਕ :

ਅਮਰ ਲੇਖ (1968), ਪਿਆਰੇ ਜੀਓ (1976, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਸੰਪਾਦਕ: ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ), ਵੀਰ ਪੱਤਰਾਵਲੀ (1991, ਸੰਪਾ: ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਲੇਰੀਆ)

ਜੀਵਨੀਆਂ:
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925, ਹਿੰਦੀ ਅਨੁ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928, ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵੱਲੋਂ, 1962-67), ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938), ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਭਾਗ-1; 1951; ਭਾਗ-2; 1968, ਭਾਗ-3; 2000), ਸੰਤ ਬਿਮਲਾ ਸਿੰਘ (1976), ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ- 2 (ਉਤਰਾਰਧ,1999)

ਸੱਭਿਆਚਾਰ:
ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ (1936)

ਧਰਮ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ:
ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮ, ਸੰਪਾ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ), ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੱਖਿਆ (1969, ਸੰਪਾ: ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮਲਹਨ)

ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ:
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1953), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

ਕੋਸ਼:
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927), ਸੰਥਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (1958-62, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸੱਤ ਸੈਂਚੀਆਂ)

ਸੰਪਾਦਨ:
ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912), ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914), ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ (1929), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗੰ੍ਰਥਾਵਲੀ ਸਟਿੱਪਣ (1927-33, 14 ਜਿਲਦਾਂ, ਮੂਲ ਲੇਖਕ: ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ)

ਅਨੁਵਾਦ:
ਗੰਜਨਾਮਾ (1914, ਭਾਈ ਨੰਦਲਾਲ ਗੋਯਾ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾ), ਭਰਥਰੀ ਹਰਿ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ (1916)

ਟੀਕਾ:
ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1950, ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਰਹਰਾਸਿ, ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ, ਦਖਣੀ ਓਂਕਾਰ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ- ਦਸ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਭਾਵਅਰਥੀ ਟੀਕਾ ਦਰਜ)

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ:
ਨਰਗਿਸ:

ਸੌਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਏ ਸਿੱਖ (1961, ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ: ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ) ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪ ਦੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਉਸ ਸੁਭਾਗ ਘੜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਇਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਕਿਰਪਾ-ਕਟਾਖਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਯ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਧ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਆਈ। ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਸੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਮਿੱਠੇ ਸਾਧ ਵਚਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰੀ ਆਈ।”

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ। ਆਪ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਜੋ ਕੰਮ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਸੱਚਮੁਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ/ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ” ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।

ਜਾਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਪਣੇ ਭੇਤ ਨੂੰ,
ਅਸੀਂ ਨ ਸਕਦੇ ਜਾਣ ਕਰਨੇ ਓਸਦੇ।

ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਅੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਾਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ “ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ” ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਭਾਵ ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ:

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ ਆਪ ਰਾਖਾ ਸਭਸ ਦਾ,
ਮਾਨਸ ਸੰਦੀ ਟੇਕ ਝੂਠੀ ਹੋਂਵਦੀ।

ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ‘ਉਡਾਰੀ’ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਰਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਉਂਝ ਹੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਰੰਗ ਰੂਪ ਦੇ ਤੀਰ ਵਸਾਨੀਆਂ,
ਨੂਰ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨੀਆਂ,
ਨੂਰੋ ਨੂਰ ਹੋਵੰਦੜੀ ਜਾਨੀਆਂ,
ਨੂਰ ਨੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਈ ਲਾਨੀਆਂ। (ਚੜ੍ਹ ਚੱਕ ਤੇ ਚੱਕ ਘੁਮਾਨੀਆਂ)

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਢਾਡੀ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਘਟ-ਘਟ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੱਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਪਸੀਜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ :

ਪੱਥਰ ਤੋੜੇ ਦਿਲ ਪਏ ਟੁਟਦੇ, ਦਿਲ ਕਾਬਾ ਰੱਬਾਣੇ।
ਮਾਰੇਂ ਹਥੌੜਾ ਸਾਨੂੰ ਪਰ ਤੱਕ, ਸੱਟ ਪਵੇ ਰੱਬ ਘਰ ਨੂੰ,
ਘਟ ਘਟ ਦੇ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਜਿਹੜਾ, ਤੂੰ ਕੀਹਨੂੰ ਰੱਬ ਪਛਾਣੇ?

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੌਂਦਰਯ-ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ‘ਖੇੜਾ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇੜਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ‘ਵਿਗਾਸ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਜਾਂ ਖੇੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਖੇੜਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਖੇੜੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖੇੜਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਜਿੰਦ ਜਿ ਢਹਿੰਦੀ ਖੇੜਿਉਂ, ਢੈ ਪੈਂਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ।
ਜਿੰਦੜੀ ਹੈ ਜਿਉਂ ਆਸਰਾ, ਇਸ ਦੇਹੀ ਦਾ ਲਾਲ।
ਤਿਉਂ ‘ਖੇੜਾ’ ਹੈ ਆਸਰਾ, ਇਸ ਜਿੰਦੜੀ ਦਾ ਮਾਲ।
ਖੇੜਾ ਜਿੰਦੜੀ ਇਕ ਹਨ, ਇਕ ਦੁਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ। (ਖੇੜਾ)

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਪਰਮ-ਸੁਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸਹਿਜ-ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖੇੜਾ ਉਸੇ ਪਰਮਾਰਥਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਕੱਥ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਭਿਮਾਨੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਾਰਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਭਿਮਾਨੀ ਪੁਰਖ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਰਉਂ ਰੁਖ਼’ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਸਾਗਰ ਪੁੱਛਦਾ- “ਨਦੀਏ! ਸਾਰੇ ਬੂਟੇ ਬੂਟੀਆਂ ਲਯਾਵੇਂ,
ਪਰ ਨਾ ਕਦੀ ਬੈਂਤ ਦਾ ਬੂਟਾ ਏਥੇ ਆਣ ਪੁਚਾਵੇਂ!”
ਨਦੀ ਆਖਦੀ- “ਆਕੜ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਬੂਟੇ ਪਟ ਸਕਾਂ,
ਪਰ ਜੋ ਝੁਕੇ ਵਗੇ ਰਉਂ ਰੁਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਉਸ ’ਤੇ ਜਾਵੇ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਦਇਆ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਇਨਸਾਫ਼ ਆਦਿਕ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨੈਤਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਤਤ੍ਵ ਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਿਣ-ਭੰਗਰਤਾ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾ ਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ :

ਘੱਲੇ, ਸੱਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਏਥੇ, ਓਥੇ ਆਪ,
ਅਮਰ ਖੇਡ ਮੈਂ ਓਸਦੀ ਖੇਡ ਖਿਡਾਵੇ ਬਾਪ। (ਕਮਲ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰੇਲ ਮੋਤੀ)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਕਲਮੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। 1949 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਡੀ. ਲਿਟ. ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦੂਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। 1953 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਓ” ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1954 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ 25 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1956 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ’ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਆਪ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1957 ਈ: ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਸਰੀਰਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਮੁਕੰਮਲ ਅਰਾਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਜੂਨ ਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ 10 ਦਿਨ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ 10 ਜੂਨ, 1957 ਸੋਮਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਪੰਝੀ ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਗੌਰਵ ਛੱਡ ਗਏ, ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਤਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਪਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ 75 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੇਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਲਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਪਰੰਤੂ ਖ਼ੁਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਗੁਣਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਦਰ ਢੱਠਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ, ਕਦਰ ਨ ਪੈਂਦੀ ਯਾਰ।
ਗਲੇ ਪਏ ਫੁੱਲ-ਹਾਰ ਦੀ, ਭਾਸੇ ਨਾ ਮਹਿਕਾਰ। (ਦਰ ਢੱਠਿਆਂ ਦੀ ਕਦਰ)