“ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਆਂ ਮਤਾਅ ਉਲਵਰਾ।
ਜਹਾਂਬਾਨਿ ਅਕਲੀਮਿ ਸਿਦਕੋ ਸਫਾ।
ਚੋ ਹਕ ਬਰਗਜ਼ੀਦਸ਼ ਜ਼ਿ ਖ਼ਾਸਾਨਿ ਖ਼ੇਸ਼।
ਸਰ ਅਫ਼ਰਾਖ਼ਤਸ਼ ਹਨ ਜ਼ਿ ਪਾਕਾਨਿ ਖ਼੍ਵੇਸ਼।
ਹਮਾ ਸਾਜ਼ਦਸ਼ ਦਾਂ ਬਸਿਦਕਿ ਜ਼ਮੀਰ।
ਚਿ ਆਲਾ ਚਿ ਅਦਨਾ ਚਿ ਸ਼ਾਹ ਚਿ ਫ਼ਕੀਰ।”

ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਪਦ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੌਸੀਫ਼ੇ ਸਨਾ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਰਲ ਅਨੁਵਾਦ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ:-

ਰਹਿਬਰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ!
ਸੇਵਾ-ਸਿਦਕ ਵਿਚ ਵੀ ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਜੀ!
ਖ਼ਾਸ ਬੰਦਿਆਂ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ।
ਅਰ ਸੇਵਕਾਂ ’ਚੋਂ ਪਰਮ ਸੇਵਕ, ਆਪ ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ।
ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਜਦਾ ਕਰ ਰਹੇ।
ਅਰਸ਼ੀ-ਫਰਸ਼ੀ, ਰੰਕ-ਰਾਣੇ, ਸਭ ਹੀ ਪਾਣੀ ਭਰ ਰਹੇ।

ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ :-

ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਹਰਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਯਾ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜੇਠਾ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਆਪ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਆਪ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਜੋ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਜਨਮ ਨਗਰ ਸੀ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭਿਆ। ਆਪ ਆਏ-ਗਏ ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯਥਾਸ਼ਕਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਦੇ।

ਸੰਨ 1546 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ 29 ਮਾਰਚ, ਸੰਨ 1552 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਣ ਉਪਰੰਤ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਆ ਟਿਕੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਿਥਾਵੇਂ ਤੇ ਨਿਆਸਰੇ ਪਰ ‘ਹੋਣਹਾਰ ਬਿਰਵਾਨ’ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ- ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (ਸੰਨ 1557), ਮਹਾਂਦੇਵ (ਸੰਨ 1560) ਅਤੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ) ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (ਸੰਨ 1563) ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1553 ਤੋਂ 1574 ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ।

ਤੁਅੱਸਬੀ ਪੰਡਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੌਲਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1557 ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਈਨ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ। ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਤਾਂ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੁੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ।

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਦਾ ਖਿਆਲ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਕ-ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਹਨੇ-ਮਿਹਣੇ ਵੀ ਸੁਣਨੇ ਪਏ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪਕੇਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ, ਕਰੜੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾ-ਗੱਦੀ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸੰਨ 1574 ਤੋਂ 1581 ਈ: ਤਕ ਸੱਤ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਇਕ ਮਹਾਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।1 ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ’ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਉਣਾ ਅਰੰਭਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ- ‘ਪੂਰਨੁ ਤਾਲੁ ਖਟਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰਿ ਵਿਚਿ ਜੋਤਿ ਜਗਾਵੈ’ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਜਿਹੇ ਅਨੂਠੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲੱਗ ਗਏ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਮਸੰਦ ਥਾਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਂ-ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਗਰੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ।2

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਈਰਖਾ, ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਸਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਬਿਰਕਤ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸਨ। ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਹੀ ਯੋਗ ਸਮਝੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਬਹੁਤ ਔਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਕੁਬੋਲ ਵੀ ਕਹੇ।3 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਮੋਲਕ ਬਚਨ ਸੀ:

ਕਾਹੇ ਪੂਤ ਝਗਰਤ ਹਉ ਸੰਗਿ ਬਾਪ॥
ਜਿਨ ਕੇ ਜਣੇ ਬਡੀਰੇ ਤੁਮ ਹਉ ਤਿਨ ਸਿਉ ਝਗਰਤ ਪਾਪ॥ (ਪੰਨਾ 1200)

ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਬਾਉਲੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਭੰਡਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਇਕ ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1581 ਈ: ਵਿਚ ਭੱਟ ਮੱਥਰਾ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ:

ਦੇਵ ਪੁਰੀ ਮਹਿ ਗਯਉ ਆਪਿ ਪਰਮੇਸ੍ਵਰ ਭਾਯਉ॥
ਹਰਿ ਸਿੰਘਾਸਣੁ ਦੀਅਉ ਸਿਰੀ ਗੁਰੁ ਤਹ ਬੈਠਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਰਚਨਾ:-

ਸੰਨ 1574 ਤੋਂ 1581 ਈ: ਤਕ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਥਾਹ ਬਾਣੀ ਰਚੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦੈਵੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ6:

1. ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ
ਚਉਪਦੇ-6, ਛੰਤ-1, ਪਹਰਾ-1, ਵਣਜਾਰਾ-1, ਵਾਰ (ਪਉੜੀਆਂ-21)

2. ਰਾਗ ਮਾਝ
ਚਉਪਦੇ-7, ਅਸਟਪਦੀ-1, ਵਾਰ ਵਿਚ ਸਲੋਕ-2

3. ਰਾਗ ਗਉੜੀ
ਚਉਪਦੇ-30,ਪੰਚਪਦੇ-2, ਕਰਹਲੇ-2, ਵਾਰ (ਸਲੋਕ-53, ਪਉੜੀਆਂ-28)

4. ਰਾਗ ਆਸਾ
ਦੁਪਦੇ-2, ਚਉਪਦੇ-10, ਪੰਚਪਦੇ-2, ਕਾਫੀਆਂ ਚਉਪਦੇ-2, ਛੰਤ-14

5. ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ
ਚਉਪਦੇ-6, ਪੰਚਪਦਾ-1, ਅਸਟਪਦੀ-1

6, ਰਾਗ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ
ਦੁਪਦੇ-6

7. ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ
ਛੰਤ-6, ਵਾਰ (ਸਲੋਕ-2, ਪਉੜੀਆਂ-21)

8. ਰਾਗ ਵਡਹੰਸੁ
ਚਉਪਦੇ-8, ਪੰਚਪਦਾ-1, ਵਾਰ (ਪਉੜੀਆਂ-21), ਛਿਪਦਾ-1, ਛੰਤ-4, ਘੋੜੀਆਂ-2

9. ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ
ਚਉਪਦੇ-8, ਪੰਚਪਦਾ-1, ਵਾਰ (ਸਲੋਕ-7, ਪਉੜੀਆਂ-29)

10. ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ
ਦੁਪਦੇ-6, ਚਉਪਦੇ-7, ਛੰਤ-1

11. ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ
ਚਉਪਦੇ-11

12. ਰਾਗ ਟੋਡੀ
ਚਉਪਦਾ-1

13. ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ
ਦੁਪਦੇ-6

14. ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ
ਦੁਪਦੇ-2, ਅਸਟਪਦੀ-44

15. ਰਾਗ ਸੂਹੀ
ਚਉਪਦੇ-14, ਛਿਪਦਾ-1, ਅਸਟਪਦੀਆਂ-2, ਛੰਤ-6

16. ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ
ਚਉਪਦੇ-6, ਦੁਪਦਾ-1, ਅਸਟਪਦੀਆਂ-6, ਛੰਤ-2, ਸਲੋਕ-1 ਵਾਰ (ਸਲੋਕ-1, ਪਉੜੀਆਂ-13)

17. ਰਾਗ ਗੋਂਡ
ਚਉਪਦੇ-6

18. ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ
ਚਉਪਦੇ-5, ਪੰਚਪਦਾ-1

19. ਰਾਗ ਨਟ ਨਾਰਾਇਨ
ਚਉਪਦੇ-6, ਦੁਪਦੇ-3, ਅਸਟਪਦੀਆਂ-6

20. ਰਾਗ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ
ਚਉਪਦੇ-6

21. ਰਾਗ ਮਾਰੂ
ਚਉਪਦੇ-6, ਪੰਚਪਦੇ-2, ਸੋਲਹੇ-25 ਵਾਰ ਵਿਚ ਸਲੋਕ-3

22. ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ
ਛੰਤ-4

23. ਰਾਗ ਕੇਦਾਰਾ6
ਦੁਪਦਾ-1, ਚਉਪਦਾ-1

24. ਰਾਗ ਭੈਰਉ
ਚਉਪਦੇ-7

25. ਰਾਗ ਬਸੰਤ
ਚਉਪਦੇ-7, ਅਸਟਪਦੀ-1

26. ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ
ਦੁਪਦਾ-1, ਚਉਪਦੇ-4, ਪੰਚਪਦੇ-2, ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ-6, ਵਾਰ (ਸਲੋਕ- 6, ਪਉੜੀਆਂ-35)

27. ਰਾਗ ਮਲਾਰ
ਚਉਪਦੇ-6, ਪੰਚਪਦਾ-1, ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦਾ-1, ਪੜਤਾਲ ਚਉਪਦਾ-1

28. ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ
ਚਉਪਦੇ-6, ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ-6, ਅਸਟਪਦੀਆਂ-6, ਵਾਰ (ਸਲੋਕ-30, ਪਉੜੀਆਂ-15)

29. ਰਾਗ ਕਲਿਆਨ
ਦੁਪਦਾ-1, ਚਉਪਦੇ-6, ਅਸਟਪਦੀਆਂ-6

30. ਰਾਗ ਪਰਭਾਤੀ
ਚਉਪਦੇ-6, ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦਾ-1

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਰਚਿਤ 30 ਸਲੋਕ ‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲ 121ਵੇਂ ਸਲੋਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਇੰਞ ਹੈ:

ਹਉ ਢੂਢੇਦੀ ਸਜਣਾ ਸਜਣੁ ਮੈਡੇ ਨਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਅਲਖੁ ਨ ਲਖੀਐ ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੇਇ ਦਿਖਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਇਹ ਸਲੋਕ ‘ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਲੋਕ ਇਵੇਂ ਹੈ:

ਹਉ ਢੂੰਢੇਂਦੀ ਸਜਣਾ ਸਜਣੁ ਮੈਡੈ ਨਾਲਿ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਅਲਖੁ ਨ ਲਖੀਐ ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੇਹਿ ਦਿਖਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1318)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 19 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 30 ਤਕ ਲੈ ਆਂਦੀ।

ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਇਕੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ਾਰਟਨ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਈ ਥਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮੇਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਹਰਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ ਬਾਰੇ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ।7 ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ’ ਵਿਚ ਇਹੋ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਵਾਹੀ ਇਸ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ।8

ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲੋਂ 11 ਰਾਗ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਹਨ9 ਪਰੰਤੂ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਰਾਗ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਗ ਹਨ:

ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ, ਬੈਰਾੜੀ, ਨਟਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ।

ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਰੇ, ਛੰਤ, ਵਣਜਾਰਾ, ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਹਲੇ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਲਹੇ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 8 ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ 14 ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਛੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਰਚਿਤ ਅੱਠ ਵਾਰਾਂ ਇਹ ਹਨ:

ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ, ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ, ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ, ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ, ਬਿਹਾਗੜੇ ਕੀ ਵਾਰ, ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਰੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰਾਂ (ਹੀਰੈ ਹੀਰੁ, ਪਚੈ ਪਚਾਇ, ਖੰਡਲ ਖੰਡਾ, ਮੰਡਲ ਮੰਡਾ ਆਦਿ), ‘ਮੇਰੇ ਬਾਬੁਲਾ’, ‘ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾ’, ‘ਮੇਰੇ ਸਾਹਾ’, ‘ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ’ ਆਦਿ ਸੰਬੋਧਕਾਂ, ਉਗਲਾਰੇ, ਉਘਲਾਨਾ, ਅਪਨਾਕ, ਸਮਘਾ, ਸੋਵਿੰਨਾ, ਹਨਛੈ, ਹਰਣਖੇ, ਹਰਿ ਬਨ ਮਾਲਾ, ਹਰਿਭਾ, ਕਾਢਿਭਾ, ਕੁਹੁਕਿਅੜਾ, ਕੁਰਕਦਾ, ਖੁਰਗੀਰ, ਗਟਕਾਰੈ, ਘੁਮਘਾ, ਚਿਤਾਸਾ, ਚੁਈਜੈ... ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਮੌਲਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੀ ਕਲਾਤਮਕ ਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. Sri Gokal Chand Narang, “Glorious History Of Sikhism,” 1972, P-49
2. Dr. Indu Bhushan Bannerjee, ‘Evolution Of The Khalsa,’ Vol . 1963, P-187
3. ਮੇਰੀ ਵਸਤੁ ਅਲਪ ਕੋ ਦਈ।
ਕੋ ਇਮ ਕਰਹਿ ਨ ਆਗੇ ਭਈ।
ਮੋ ਸੰਗ ਖੋਟ ਜਾਨਿਕੈ ਕਰਯੋ।
ਕੌਨ ਦੋਸ਼ ਲਖਿਕੈ ਪਰਹਰਯੋ।
ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੁਮ ਸੁਭ ਸੋਂ ਠਾਨੀ।
ਇਸ ਕੋ ਫਲ ਦੇਖੋ ਅਗਵਾਨੀ। (ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)
4. ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ ਵਿਚ ਮਹਲਾ 4 ਦੀ ਇਕ ਅਸਟਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ’ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਬਲਕਿ ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਵਿਚ ਮਹਲਾ 4 ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵੇਖੋ- ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ- ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ’, 1963, ਸਫਾ 362 ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ- ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, 1971, ਸਫਾ 222
5. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੋਹਲੇ’ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੇਖੋ- ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ’, 1963; ਸਫਾ 362 ਅਤੇ 370.
6. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, 1971, ਸਫਾ 224 ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਦੀ ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਗਲਤ ਬਿਆਨੀ ਹੈ।
7. ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ‘ਆਦਿ ਬੀੜ ਬਾਰੇ’, 1970, ਸਫਾ 85-108.
8. ਉਹੀ, ਸਫਾ 92
9. ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਮੈਨੀ ਨੇ ਉਕਾਈ ਖਾਧੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 13 ਨਵੇਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ-ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੈਨੀ ਦਾ ਲੇਖ, ‘ਨਿਰਗੁਣ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ’, ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ, ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ, 1962, ਸਫਾ 95.