ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ (ਗਵਰਨਰ) ਇਫ਼ਤਿਖਾਰ ਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ ਕੇ ਦੀਨੋ-ਬ-ਦੀਨ (ਮੁਸਲਮਾਨ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅੜਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨੰਗੇ ਨਾਚ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਧਰਮ ਕਰਨਾ-- ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇਸਲਾਮ।

ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ-ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦੇ ਅਤੇ ਡਰੇ-ਡਰਾਏ ਅਮਰਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਉੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ 16 ਮੈਂਬਰੀ ਵਫਦ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋਇਆ:

ਕੁਸਲ ਬੁਝੀ ਜਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਤਬ ਰੋਵਤ ਨੈਨ ਕਹੀ ਕਥਾ ਸਾਰੀ।
ਹੇ ਪ੍ਰਭ ਬੂਟਤ ਬਯੂਹ ਜਨੇਵਨ, ਗਊਅਨ ਘਾਤ ਘਨੋ ਦੁਖ ਭਾਰੀ॥3॥9॥
ਸਵਾ ਮਨ ਤੂਟਤ ਜਨੇਊ ਇਕ ਦਿਨਸ ਮੰਝਾਰ।
ਗਲਤੀ ਭਈ ਮਹਾਰਾਜ ਜੂ ਸਭ ਦੁਖਤ ਜਰੈ ਅਪਾਰ। (ਕਵੀ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10)

ਹਾਥ ਜੋਰ ਕਹਿਯੋ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ।
ਦੱਤ ਬਰਾਹਮਣ ਮਟਨ ਗ੍ਰਾਮ।
ਹਮਰੋ ਬਲ ਅਬ ਰਹਯੋ ਨਹਿ ਕਾਈ।
ਹੈ ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਈ।
ਸੇਵਾ ਹਰੀ ਇਮ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।
ਤੁਮ ਕੁਲਯੁਗ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਰਾਰੀ। (ਕਵੀ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਭੱਟ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ)

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਵਾਰਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੀਨੋ-ਬ-ਦੀਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜੇ ਬਿਹਬਲ ਹੋ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ੯ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਯੂਸੀ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਯੇ ਸੁਨ ਕਰ ਪਿਤ ਕੀ ਸਤ ਬਾਨੀ, ਬੀਚ ਕਹਿ ਪ੍ਰਗਟ ਬਖਾਨੀ।
ਤੁਮ ਤੇ ਔਰ ਅਧਿਕ ਕੋ ਆਹੀ, ਤੇਗ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮਾਹੀ। (ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10)

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਨ, “ਪਿਤਾ ਜੀ ! ਆਪ ਜੀ 29 ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ .I . ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰ-ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਂਦਿਆਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਮੀਨਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪਿਆਸਾ ਖ਼ੂਨ ਪੀਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾਵਾਂਗੇ। ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਜੀ ‘ਸੰਛੇਪ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਤਿਨਹਿ ਗੁਰੂ ਪੁਨ ਧੀਰਜ ਦੀਨਾ। ਸ੍ਰੋਤ ਪੀਏਗੋ ਇਹ ਕਮੀਨਾ।
ਅਬ ਇਸ ਕੀ ਹਮ ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਵੈ। ਸੁਰਿ ਪੁਰ ਜਾਵਹਿ ਧਰਮ ਬਚਾਵੈ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦੇ ਕਿ:

ਪ੍ਰਿਥਮ ਕਰੋ ਗੁਰੂ ਮੁਸਲਮਾਨ।
ਮਗਰ ਹੋਵੇਗਾ ਸਗਲ ਜਹਾਨ। (ਪ੍ਰਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਭਾਵ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਮਤ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਰਤਾ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਹਕੂਮਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਵੇ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦੱਸਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਇਫ਼ਤਿਖਾਰ ਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੂਚਨਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ/ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਰਾਹ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਇਧਰ ਸੱਚ/ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰਹੇ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠਾਣ ਲਈ ਸੀ। ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ:

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਜਗਤ ਮਹਿ ਰਾਖਨਿ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕਰੈਂ ਰਿਦੈ ਅਭਿਲਾਖਨਿ॥41॥

ਕਾਬਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮਹਯੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਾ ਡਰੋ, ਨਾ ਡਰਾਓ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਚਨ :

ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਚ/ਧਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਿਖੇਰਦੇ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ/ਪਿਆਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਵੰਡਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਲਾਗੇ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਘੜਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਠਹਿਰੇ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੇ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਫਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਕੋਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਪਰਮ-ਮਿੱਤਰ ਸੱਯਦ ਸੈਫ਼ਊਲ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ‘ਸੈਫਾਬਾਦ' ਵਿਖੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਠਹਿਰੇ। ਸੈਫ਼ਦੀਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਭਾਵ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਲਈ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਿਆਂ ਤਰਲੇ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿ ਆਪ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਜਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ। ਪਰ ‘ਬਚਾਵਨਾ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਕੋ ਇਹੁ ਮਨ ਮਹਿ ਧਾਰ’ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਟੱਲ ਸਨ। ਕਵੀ ਚਾਂਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਚਿਤ ਚਰਨ ਕਮਲ ਕਾ ਆਸਰਾ ਚਿਤ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸੰਗ ਜੋੜੀਐ।
ਮਨ ਲੋਚੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦੀ ਇਹ ਮਨ ਹੋੜੀਐ।
ਬਾਂਹ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਕੜੀਐ ਸਿਰ ਦੀਜੈ ਬਾਂਹਿ ਨ ਛੋੜੀਐ।
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਬੋਲਿਆ ਧੁਰ ਪਈਐ ਧਰਮ ਨ ਛੋੜੀਐ।

ਖੈਰ! ਇੱਥੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਇਮਪੁਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਤ ਕੱਟ ਦੇ ਉਮਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਗੜੀ (ਸਮਾਣਾ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ (ਭਾਣੇ) ਨੂੰ ‘ਸਤਿ’ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਊਦੈ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ-ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਣੇ ਤੋਂ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਲੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਦੇਂਦਿਆ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਤੇ ਇਹ ਅੰਗੂਠੀ ਵੇਚ ਕੇ ਕੁਝ ਮਠਿਆਈ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇਸ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਲੈ ਆਵੀਂ।

ਲੜਕਾ ਹਲਵਾਈ ਪਾਸੋਂ ਮਠਿਆਈ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਲੀ ਨੇ ਕੋਤਵਾਲ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਗਲੀ (ਮੁਖ਼ਬਰੀ) ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਤਵਾਲ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਝੱਟ-ਪੱਟ ਇੱਕ ਸੌ ਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਲੀ ਹਕੂਮਤ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਆਏ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਸੀਹੇ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ। ਬੇਸ਼ੱਕ! ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸਮੇਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਚ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਭਾਵ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੀ ਘਰ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਧਰਮ-ਮਤ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥
ਸਗਲ ਕ੍ਰਿਆ ਮਹਿ ਊਤਮ ਕਿਰਿਆ॥
ਸਾਧਸੰਗਿ ਦੁਰਮਤਿ ਮਲੁ ਹਿਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 266)

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਈ ਸ਼ਾਹੀ-ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਈਨ ਮਨਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਦਿੱਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਸੁੱਖ-ਅਰਾਮ ਤੇ ਮਾਣਵਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਕਈ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ‘ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ’ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਦੀਨ-ਏ-ਈਮਾਨ ਨਹੀਂ ਗਵਾਉਂਦੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਵਰਤਾਉ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਕਵੀ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਰੈਨ ਭਹੇ ਦੁਰਜਨ ਤਹਿ ਆਏ।
ਤ੍ਰਾਸ ਦਿਖਾਵੈ ਦੁਖਹਿ ਤਪਾਏ॥78॥
ਵਣ ਕੀ ਛਟੀ ਬਸਾਵੈ ਕੈਸੇ।
ਲਾਸਾਂ ਪਰੀ ਗੁਰੂ ਤਨ ਕੈਸੇ।
ਕੰਚਨ ਮੈ ਜਨ ਚੂਨੀ ਪਾਤਾ।
ਗਿਰੀ ਮਨੀ ਲਖ ਕੰਪਤ ਗਾਤਾ॥79॥ (ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10)

ਬੀਬੀ ਜੈਬੁਨਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪਿਤਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਉੱਪਰ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਖਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਖਵਾਜਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਜਿਵੇ:

ਜੈਬੁਨਿਸ਼ਾ ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਖਤ ਲਿਖਿਆ, ਨਜ਼ਰ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤੱਕਣਾ ਨਈਂ। ਨੌਵਾਂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਨੂਰ ਸੱਚੀਂ, ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਕਣਾ-ਥੱਕਣਾ ਨਈਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਪੜਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਢੱਕਣਾ ਨਈਂ। ਗੁਰ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾ ਅਸਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਇਆ, ਰੱਬੀ ਦਰਗਹ ਜਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਡੱਕਣਾ ਨਈਂ।

ਕੋਤਵਾਲ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰੀ ਮੁੱਖੜੇ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਬੀਬੀ ਦੇ ਖ਼ਤ/ਸੁਨੇਹੇ वे ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੇਸ਼ੱਕ! ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ/ਕਾਨੂੰਨ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਕਰੜੀ ਸਖਤਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਊਦੈ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਾਲਮ-ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੈਦ ਗ੍ਰਿਹ’ ਵਿੱਚੋਂ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਪੁਨ ਸਿੱਖ ਕੋ ਗੁਰ ਢਿਗ ਬੁਲਾਯੋ ਲਿਖਯੋ ਪੱਤਰ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
ਨਿਜ ਮਾਤ ਪਤਨੀ ਸਿਖਨ ਕੋ ਉਪਦੇਸ ਵੇਸ ਉਚਾਰ ਹੈ।
ਲਿਖ ਦੀਏ ਸਬਦ ਸਲੋਕ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮੈਂ ਅਸ ਸਾਰ ਹੈ
ਨਿਰਵੈਦ ਮਯ ਸਭ ਸਾਰ ਬੇਦਨ, ਭੇਟੇ ਖੇਦ ਨਿਵਾਰ ਹੈ।
ਇਤਿਗੁਰ ਜਾਨਯੇ ਦੇਹ ਕ ਮਮ ਢੁਕਯੋ ਢਿਗ ਅਬ ਕਾਲ ਹੈ।
ਮੰਗਵਾਇ ਪੈਸੇ ਸਿਰੀਫਲ ਧਨ ਧਿਆਨ ਸਾਥ ਝੁਕਾਇ ਕੈ।
ਗੁਰ ਦਿੱਤੇ ਕਰ ਭਾਈ ਜੈਤੇ ਕੇ ਇਮ ਕਹਯੋ ਇਮ ਸਮਝਾਇ ਕੈ।
ਜਿਮ ਨਾਹਿ ਚਿੰਤਾ ਮਾਤ ਕੋ ਰਵੈ ਤੈਸ ਤੁਮ ਸਮਝਾਇਓ (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੰਡ ਲਈ। ਭਾਈ ਊਦੈ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਾਵ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਭਾਵ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬੜੀ ਸ਼ੀਘਰਤਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਕੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸੁਨੇਹਾ ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਸਖਤੀ/ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ, ਗਊ ਦਾ ਮਾਸ ਖੁਆ ਕੇ, ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਖਤ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਕਬੂਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ: ੧. ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰੋ ੨. ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਓ ੩. ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।

ਪਰ ਦੂਸਰੇ (ਹਿੰਦੂ) ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਵਾਰਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਫੋਕੀਆਂ ਸ਼ੋਹਰਤਾਂ/ਵਡਿਆਈਆਂ ਹਿਤ ਸਤਿਪੁਰਖ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਦੀਨ-ਈਮਾਨ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ। ਜੇਕਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਈਨ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦੂਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਰੱਟ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ:

ਬਾਝੋ ਸਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰੁ ਕਰਾਮਾਤਿ ਅਸਾਂ ਤੇ ਨਾਹੀ। (ਵਾਰ 1:43)

ਰਹੀ ਗੱਲ, ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ, ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ:

ਜੋ ਸੂਰਾ ਤਿਸ ਹੀ ਹੋਇ ਮਰਣਾ॥
ਜੋ ਭਾਗੈ ਤਿਸੁ ਜੋਨੀ ਫਿਰਣਾ॥
ਜੋ ਵਰਤਾਏ ਸੋਈ ਭਲ ਮਾਨੈ ਬੁਝਿ ਹੁਕਮੈ ਦੁਰਮਤਿ ਜਾਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 1019)

ਧਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਡੇਗ-ਡੁਲਾ ਨਾ ਸਕੇ।

ਫਿਰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਸਖਤ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਜੋੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ (ਪਿੰਜਰੇ) ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ (ਦਿੱਲੀ) ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਝੌਂਡੀ ਪਿਟਵਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ, ਤੁਰਕਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ (ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਆਦਿ) ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇੜਲੀ ਖੂਹੀ ਤੋਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠ ਚੌਂਕੜਾ ਲਗਾਇਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਸਮਾਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੱਲਾਦ (ਸੱਯਦ ਜਲਾਲ ਦੀਨ) ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਤਿੱਖਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਕਿਉਂ? ਤੇਗ ਨੂੰ ਤੇਗ ਵਿਖਾਵਦਾਂ ਏ, ਇਹ ਤੇਗ ਨਹੀਂ ਤੇਗ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲਾ।
ਤੇਗ, ਤੇਗ ਦੇ ਧਨੀ ਦਾ ਹੈ ਪੁੱਤਰ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਤੇਗ ਜੋ ਫੜਣ ਵਾਲਾ।
ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਖੂਨ ਦੇ ਸਿੰਜਿਆ ਜੋ, ਸਿੱਖੀ ਬੂਟਾ ਨਹੀਂ ਤੇਗ ਨਾਲ ਝੜਨ ਵਾਲਾ।
ਘਰ ਤੇਗ ਦੇ ਜੋ ਗੋਬਿੰਦ ਆਇਆ, ਤੇਗ ਉਹਦੀ ਨਾ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਅੜਨ ਵਾਲਾ।
ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਗ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹੋਊ ਪੈਦਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਸ ਝੁਕਾਇਆ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ ੫ (੧੧ ਮੱਘਰ) ਸੰਮਤ ੧੭੩੨, ਮੁਤਾਬਕ ੧੧ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੬੭੫ ਈ: ਨੂੰ ਵੀਰਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ:

ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ॥
ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥
ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥13॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥
ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥
ਨਾਟਕ ਚੇਟਕ ਕੀਏ ਕੁਕਾਜਾ॥
ਪ੍ਰਭ ਲੋਗਨ ਕਹ ਆਵਤ ਲਾਜਾ॥14॥
ਦੋਹਰਾ॥
ਠੀਕਰਿ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸਿ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨ॥15॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕੇ ਚਲਤ ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥
ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕ॥16॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਦੇਹ (ਸਰੀਰ) ਕੋਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪਹਿਰੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

“ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲੋਥ ਉਪਰਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਚੌਕੀਆਂ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਲੋਥ ਨਾ ਚਾਵਨ ਮਿਲੇ। (ਪਰਚੀਆਂ ਸੇਵਾਦਾਸ, ਸਫਾ 94)

ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਏ ਸਿਪਾਹੀ ਚਿੜੀ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫਟਕਣ ਦਿੰਦੇ। ਭਾਈ ਕਲਿਆਣੇ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਰਾਇਸੀਨਾ (ਦਿੱਲੀ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ, ਭਾਈ ਆਗਿਆ ਰਾਮ ਜੀ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਜੀ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਆਦਿ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਾਵਨ ਦੇਹ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ (ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹਨੇਰੀ ਝੱਖੜ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾ ਸਹਾਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਉਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਉਠਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰੇ ਦੀ ਬੈਲ ਗੱਡੀ ’ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਧੜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਅੱਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਕਾਬ ਗੰਜ (ਦਿੱਲੀ) ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਭਾਵ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਵਿੰਗੇ-ਟੇਢੇ ਤੇ ਬਿਖੜੇ/ਔਖੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਆ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੁੜੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪਾਲਕੀ, ਦੁਸ਼ਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਜਾ ਕੇ ਸਭ ਸੰਗਤਾਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਹਰਿ ਜਸ ਕਰਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਅੱਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਮਾਮਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਉਠਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ “ਰੰਘਰੇਟਾ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।"