ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ: ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਸਤੂਰੀ ਲਾਲ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 1963 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਪੰਨੇ 288 ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 13 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 13 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ:

1. ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
2. ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਣ
3. ਸਲੋਕ
4. ਪਦੇ
5. ਅਸਟਪਦੀਆ
6. ਸੋਹਲੇ ਤੇ ਛੰਤ
7. ਸਤਵਾਂ ਕਾਂਡ
8. ਜਪੁ ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ
9. ਵਾਰਾਂ
10. ਪਟੀ, ਓਅੰਕਾਰ ਆਦਿ
11. ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ
12. ਰਾਗ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਜੋਗ
13. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ
14. ਸਾਰ

ਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-

ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਕਾਰਨ ਤਲਾਸ਼ੇ ਹਨ:-

1. ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ (ਭੂਗੋਲਿਕ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਾਹਿਤ)
2. ਜੀਵਨ ਤਜ਼ਰਬਾ
3. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
4. ਕਲਾ ਸਿਧਾਂਤ

1. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਭੂਮੀ (ਬਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ), ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਕੇ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਸੀ, ਉਸ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪ ਬੜੇ ਨੇੜਿਉਂ ਤੱਕਿਆ ਸੀ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, (ਲੋਕ-ਕਾਵਿ, ਭੱਟ ਕਾਵਿ) ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੰਦ ਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ।

2. ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਤੇ ਕਾਵਿ- ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ— ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਭਾਗ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤਕ, ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕਰਤਾਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਛਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।

3. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਲਈ ਤੀਸਰਾ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਕਾਲੀਨ ਤੇ ਪੂਰਬ-ਵਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੀ1, ਪਰ ਇੱਥੇ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਭਾਰਤੀ (ਧਰਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ) ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।2

4. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੌਥਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਬਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥3

ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਂਡ ‘ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਣ’ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਖਿਲਤਾ, ਬਿਉਰਾ ਚਾਰਟ, ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ (ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਖਿਲਤਾ) ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੀ ਇਹ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੋਈ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਲੇਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ (ਬਿਉਰਾ ਤੇ ਵਰਗੀ) ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਉਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ, ਫਿਰ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ (ਸਲੋਕ, ਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀਆ, ਛੰਤ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ) ਤੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਫੁਟਕਲ। ਫਿਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹਨ— ਰਾਗ ਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਪਾਦਕੀ ਜਾਂ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਲੇਖ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ; ਭਾਰਤ ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਰਚੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਪਦੇ ਤੇ ਅਸਟਪਦੀਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਮਾਰੂ ਸੋਲਹੇ ਤੇ ਛੰਤ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ।

ਤੀਜੇ ਕਾਂਡ ਸਲੋਕ4 ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵਾ, ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ (ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ) ਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ‘ਪਦੇ’ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: (ੳ) ਚਉਪਦੇ (ਅ) ਤਿਪਦੇ (ੲ) ਚਉਪਦੇ (ਸਿਰੀਰਾਗ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਆਸਾ ਰਾਗ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਸੋਰਠ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਮਲਾਰ ਦੇ ਚਉਪਦੇ, ਰਾਗ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਦੇ ਚਉਪਦੇ) ਪੰਚ ਪਦੇ। ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ 'ਪਦਾ' ਪਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਪਦਾ’ ‘ਬੰਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਦੋ ਬੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੋ-ਪਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਪੰਚ ਪਦੇ ਆਦਿ ਹਨ।

ਪੰਜਵੇਂ ਕਾਂਡ ‘ਅਸਟਪਦੀਆ’ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਟਪਦੀ ਦਾ ਭਾਵ, ਚਉਪਦੇ ਤੇ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਤੇ ਫਿਰ 16 ਰਾਗਾਂ (ਸਿਰੀਰਾਗ, ਮਾਝ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲਾਰ ਤੇ ਪਰਭਾਤੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਟਪਦੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਅੱਠ ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਸਤੀ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਹੈ।

ਛੇਵੇਂ ਕਾਂਡ ‘ਸੋਲਹੇ ਤੇ ਛੰਤ’ ਵਿਚ ਸੋਲਹੇ ਦਾ ਭਾਵ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੋਲਹੇ ਦਾ ਰੂਪ, ਸੋਲਹੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 16 ਬੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੋਲਹੇ/ਸੋਲਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸੋਲਹੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 22 ਸੋਲਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਲਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸੋਲਹੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੰਤ ਦਾ ਭਾਵ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਛੰਤ ਬਿਉਰਾ ਆਦਿ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਤ ਇਕ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਹੈ ਤੇ ਛੰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੱਪੇ-ਗੀਤ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛੰਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਵਡਹੰਸ, ਧਨਾਸਰੀ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ ਤੇ ਤੁਖਾਰੀ।

ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਰੇ, ਸੋ ਦਰੁ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਕੁਚਜੀ, ਸੁਚਜੀ ਆਦਿ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ‘ਜਪੁ’ ਤੇ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਜਪੁ, ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ (ਰਾਗ ਮਾਝ), ਪਟੀ (ਆਸਾ), ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ (ਆਸਾ), ਓਅੰਕਾਰ (ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ), ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ (ਰਾਮਕਲੀ), ਥਿਤੀ (ਬਿਲਾਵਲ), ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ (ਤੁਖਾਰੀ) ਵਾਰ ਮਲਾਰ (ਮਲਾਰ)।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ:-

(ੳ) ਪਹਿਲਾ ਵਰਗ (ਜਪੁ ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ)
(ਅ) ਦੂਜਾ ਵਰਗ (ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ-ਵਾਰ ਮਾਝ, ਵਾਰ ਆਸਾ ਤੇ ਵਾਰ ਮਲਾਰ)
(ੲ) ਤੀਜਾ ਵਰਗ (1. ਪਟੀ ਤੇ ਓਅੰਕਾਰ 2. ਥਿਤੀ ਤੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ) ਇਸ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ (ੳ) ਵਰਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ (ਜਪੁ ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਵਰਗਾਂ (ਅ, ੲ) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਾਂਡ 9 ਤੇ ਕਾਂਡ 10 ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਤੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ, ਵਿਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ (ਸਚਿਆਰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਆਦਿ) ਤੇ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਲਾ ਪੱਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਸੰਬੰਧੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਨੌਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਰਗ (ਅ) ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ (ਵਾਰ ਮਾਝ, ਆਸਾ ਤੇ ਮਲਾਰ) ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗੁਰੂ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਵਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਾਂਡ ਦਸਵੇਂ ਵਿਚ ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਰਗ (ੲ) ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ- 1. ਪਟੀ (ਰਾਗ ਆਸਾ) ਤੇ ਓਅੰਕਾਰ (ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਥਿਤੀ (ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ) ਅਤੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ (ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ)। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਮਹਾਨਤਾ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਓਅੰਕਾਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਗ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਿਤੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਤਰ ਤੇ ਫੇਰ ਬੰਦ ਵਾਰ ਥਿਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਆਦਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਥਿਤੀ ਤੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ‘ਬਾਰ’ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਜੀਵਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਕਾਂਡ 11 ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ’ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੰਤਵ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ (ਨਿਰੰਕਾਰ/ਨਿਰਗੁਣ, ਸਰਗੁਣ, ਦੈਵੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਨਾਮ ਸਰੂਪ, ਬੰਧਪ ਸਰੂਪ, ਜੰਤੂ ਸਰੂਪ), ਜੀਵ-ਆਤਮਾ (ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ, ‘ਜੋਤਿ’ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸੀਮਤ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਵਾਗਵਨ, ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਜਗਤ ਉਤਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ) ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਧਰਮ (ਜੀਵਨ ਪਰਯੋਜਨ, ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਧਨ, ਨਾਮ ਭਗਤੀ, ਗੁਰ ਭਗਤੀ, ਧਰਮਾਚਾਰ) ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ (ਮਾਨਵਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜ) ਦੇ ਬਹੁਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ, ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਗੁਣ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਆਦਿ।

ਕਾਂਡ 12 ‘ਰਾਗ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਜੋਗ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਰਾਗ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਰਾਗ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਰਾਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸ ਮੌਸਮ ਨਾਲ, ਰਾਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਆਦਿ।

ਕਾਂਡ 13 ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ: 1 ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ। 2. ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ। 3. ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। 4. ਬਿੰਬਾਵਲੀ। 5. ਛੰਦਾ ਬੰਦੀ 6. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਗੁਣ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਕਾਂਡ 14 ਵਿਚ ‘ਸਾਰ’ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਦਵੀ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਆਤਮਾ, ਨਾਮ, ਗੁਰੂ, ਸੰਗਤ ਆਦਿ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਾਖੰਡ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਧੋਗਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਥ-ਮੂਲਕ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।