ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਪਸਾਰਾ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਜਾਈਂ ਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹ, ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੋਹ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਐਨਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਮਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਹੰਕਾਰ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਗਿਆਨੁ ਨ ਗਲੀਈ ਢੂਢੀਐ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥
ਕਰਮਿ ਮਿਲੈ ਤਾ ਪਾਈਐ ਹੋਰ ਹਿਕਮਤਿ ਹੁਕਮੁ ਖੁਆਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 465)

ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਅਖਰ’ ਦੇ ਗਿਆਨਮਈ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਤਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਖਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਸਮਝੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਖਰ : ਅਰਥ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸ਼ਯ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਅਖਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹਰਫ ਵੀ ਹੈ। ਅਖਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼/ਸਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਅਖਰ ਨਾਨਕ ਅਖਿਓ ਆਪਿ’ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ‘ਸਬਦ’ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਰਚੇ ਹਨ (ਅਖਰ, ਮਹਿ ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਪ੍ਰਭਿ ਧਾਰੇ) ‘ਅਖਰ’ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ (ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਅਖਰ ਹੈ ਜੇਤਾ), ਭਾਵ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸਟਮਾਨ ਹੈ ਸਭ ਅਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਅਥਵਾ ਉਹ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਖਰ’ ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ (ਅ=ਨਾ+ਖਰ=ਖਰਨਾ, ਜੋ ਨਾ ਖਰੇ) ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਖਰ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ (ਅਖਰ ਬਿਰਖ ਬਾਗ ਭੁਇ ਚੋਖੀ ਸਿੰਚਿਤ ਭਾਉ ਕਰੇਹੀ) ਵੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵੀ ਅਖਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਰਣ, ਹਰਫ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੀਤੇ ਹਨ।੩ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਰ ਲਈ ‘ਵਰਣ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਰੰਗ’ ਹੈ।” ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਖਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਵਰਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸਬਦ, ਅਟਲ ਬਚਨ, ਸਿਖਿਆ ਉਪਦੇਸ਼, ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਖਰ ਤਾਂ ਫੱਕਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਦੇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅਖਰ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਅਕਸ਼ਰ` ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਖੁਰੇ, ਉਹ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਹੈ - ‘ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਿਤ ਇਤਿ ਅਕ੍ਸ਼ਰ;”। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜੋ ਖੁਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਡਾ ਜੱਗੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਅਖਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧ੍ਵਨਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਤਮਕ ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਾਤਮਕ ਅਖਰ ਨੂੰ ‘ਵਰਣ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਖਰ : ਗਿਆਨ ਦਾਤਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਰਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ‘ਅਖਰ’ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ : ਅਖਰੀ ਗਿਆਨੁ ਗੀਤ ਗੁਣ ਗਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਧ, ਸਾਧਿਕ, ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਪੁਰਸ਼, ਅਭਿਆਸੀ, ਜੋਗ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਮਤਾ ਸਾਧੂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਅਥਵਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਜੋਗੀ ਅਰੁ ਜੰਗਮ ਏਕੁ ਸਿਧੁ ਜਿਨੀ ਧਿਆਇਆ॥
ਪਰਸਤੁ ਪੈਰ ਸਿਝਤ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਅਖਰੁ ਜਿਨ ਕਉ ਆਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 878)

ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੇਦ (ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ), ਕਤੇਬ (ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਅੰਜੀਲ), ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਅਖਰ ਰੂਪੀ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਸੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :

ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਸਭਿ ਸਾਸਤ ਇਨ੍ ਪੜਿਆ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ॥
ਏਕੁ ਅਖਰੁ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਪੈ ਤਿਸ ਕੀ ਨਿਰਮਲ ਸੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 747)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ (ਜਿਹੜੇ ਰਾਤ ਦੀ ਟਿਕਵੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਕੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਲੋਅ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਖਰ ਰੂਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਲਕੀਅਤਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਉਸ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਅਖਰ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਖੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ :

ਕਬੀਰ ਪਰਭਾਤੇ ਤਾਰੇ ਖਿਸਹਿ ਤਿਉ ਇਹੁ ਖਿਸੈ ਸਰੀਰੁ॥
ਏ ਦੁਇ ਅਖਰ ਨ ਖਿਸਹਿ ਸੋ ਗਹਿ ਰਹਿਓ ਕਬੀਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1373)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਵਾਲਜਵਾਬ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਅਖਰ ਹੈ?; ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ; ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਖਸਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ? ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਕਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਕਵਣੁ ਗੁਣੁ ਕਵਣੁ ਸੁ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਕਵਣੁ ਸੁ ਵੇਸੋ ਹਉ ਕਰੀ ਜਿਤੁ ਵਸਿ ਆਵੈ ਕੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੩੮੪)

ਉਕਤ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਫੁਰਮਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਉਣਾ (ਨਿਮਰਤਾ) ਅਖਰ ਹੈ, ਸਹਾਰਨਾ ਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ :

ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸੁ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384)

ਉਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖੋ, ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਅਜਿਹਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੰਤ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਪਾਸਾਰਾ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਖਰ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਜਿਸ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਅਖਰ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਰਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ :

ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨਿ ਮਹਿ ਨਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਅਖਰ : ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅਖਰ’ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਲਮਬਧ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।

ਜਬ ਓਅੰਕਾਰ ਕੀਆ ਤਬ ਏਹ ਉਸਤਤਿ ਪਰਮੇਸਰੁ ਕੀ ਰਚੀ। ਗਿਆਨ ਕਥਾ ਆਤਮ ਪਰਬੋਧ ਆਤਮੇ ਸੰਗਿ ਗਿਆਨੁ ਧਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ। ਜਿ ਏਹ ਤਉ ਬਾਰਾ ਮਾਹ ਬਰਸ ਪਖ ਦਿਵਸ ਪਹਰ ਘੜੀਆ ਪਲ ਚੁਸੇ ਹੋਏ ਪਰ ਜਿਤਨੀ ਪੈਦਾਇਸ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਨਾਮੁ ਸਿਮਰਨੁ ਹੈ ਜਿਤਨੇ ਵੇਦ ਕਤੇਬ ਹੈਂ ਜਿਤਨੇ ਅਠਾਰਹ ਪੁਰਾਣ ਹੈ ਨਉ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈਂ ਛਿਅ ਸਾਸਤੁ ਹੈਂ ਚਾਰਿ ਖਾਣੀ ਹੈਂ ਚਾਰਿ ਬਾਣੀ ਹੈਂ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜ ਹੈਂ ਪਉਣ ਪਾਣੀ ਹੈ ਜਿਤਨੇ ਜੁਗ ਪੀਛੇ ਵਰਤੇ ਹੈਨਿ ਜਿਤਨੇ ਜੁਗ ਆਗੇ ਹੋਹਿੰਗੇ ਪਰਮੇਸੁਰ ਜੁ ਰਚੇ ਹੋਨਿਗੇ ਜਿਤਨਾ ਜੁਗਾਂ ਰਚਿਆ ਬਗੈਰਿ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਤਨੇ ਜੁਗੀ ਰਚਨਾ ਖੇਲਦਾ ਹੈ ਸੁ ਸਭ ਅਖਰਾਂ ਮਹਿ ਪਰਮੇਸਰੁ ਕੀ ਮਿਤਿ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਕਿਛੁ ਹੈ ਸੁ ਸਭੁ ਅਛਰਾਂ ਹੀ ਮਹਿ ਹੈ। ਜਿਤਨੇ ਸਭਿ ਜੀਅ ਹੈਨਿ ਸੁ ਸਭ ਅਛਰ ਹੀ ਮਹਿ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਰਿਜਕੁ ਹੈ ਏਤਨਾ ਸਭੁ ਪਰਮੇਸੁਰ ਅਖਰਾਂ ਹੀ ਮਹਿ ਰਚਿਆ ਹੈ।

ਅਖਰ ਰੂਪੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਪਾਸਾਰੇ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਅਖਰਾਂ (‘ਰ’ ‘ਮ’ ਰਾਮ) ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਭਾਵ ਮਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਦੋ ਅਖਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰ। ਖਸਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਮੰਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਉਹ ਬਚਾ ਲਵੇਗਾ:

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਅਖਰ ਦੁਇ ਭਾਖਿ॥
ਹੋਇਗਾ ਖਸਮੁ ਤ ਲੇਇਗਾ ਰਾਖਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 329)

ਅਖਰ ਅਨੁਭਵ ‘ਅਖਰ’ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨ ਆਖੀਐ ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ॥
ਮੂਰਖੈ ਨਾਲਿ ਨ ਲੁਝੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਅਖਰ ਵਿਹੂਣਾ ਮਨੁੱਖ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਵੰਜਾ ਅਖਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 52 ਅਖਰ ਕਲਪੇ ਹਨ) ਵਰਤ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਾਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ। ਅਖਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾ ਬੁਝ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ, ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ:

ਬਾਵਨ ਅਖਰ ਜੋਰੇ ਆਨਿ॥
ਸਕਿਆ ਨ ਅਖਰੁ ਏਕੁ ਪਛਾਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 343)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਮ’ ਅਖਰ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ ਮਨੁਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਮੌਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿਊਂਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਮੌਤ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਪਰਮਾਤਮਾ):

ਮੰਮੈ ਮੋਹੁ ਮਰਣੁ ਮਧੁਸੂਦਨੁ ਮਰਣੁ ਭਇਆ ਤਬ ਚੇਤਵਿਆ॥
ਕਾਇਆ ਭੀਤਰਿ ਅਵਰੋ ਪੜਿਆ ਮੰਮਾ ਅਖਰੁ ਵੀਸਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 434)

ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਉਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਚਰਜ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਧਿਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਤਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ :

ਮਮਾ ਅਖਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਕੋ ਮਾਰਤਾ ਹੈ
ਸੋਈ ਮਧੁਸੂਦਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਚਰਜ ਮਾਇਆ ਕਾ ਮੋਹ ਹੈ ਜੋ
ਪ੍ਰਾਣਾ ਤੇ ਲਗਿ ਚਿਤ ਨਹੀ ਕਰਦਾ ਅੰਤ ਪਛੋਤਾਵਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਰਾਹੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਭੇਖ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਉਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਅਖਰ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭੁਲੀਐ ਭੇਖੀ ਬਹੁਤੁ ਅਭਿਮਾਨੁ॥
ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 61)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਿ ਅਥਵਾ ਸੂਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਕਲ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਅਖਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਥਵਾ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਅਖਰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹਨ :

ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ ਅਖਰੁ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1246)

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ’ ਸਬਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਾਸਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਖਰ ਨੂੰ ਹਰਫ; ਉਪਦੇਸ਼/ ਸਬਦ; ਨਾਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਅਖਰ’ ਦੇ ਉਕਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਮਾਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।