ਅਗਮ-ਅਗੋਚਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਸਭਿ ਘਟ ਤੇਰੇ ਤੂ ਸਭਨਾ ਮਾਹਿ॥ ਤੁਝ ਤੇ ਬਾਹਰਿ ਕੋਈ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1134)

ਉਹ ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਚੱਕ੍ਰ-ਚਿਹਨ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਵਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਅਜੋਨੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ:

ਸਭ ਕੈ ਮਧੇ ਅਲਿਪਤ ਨਿਰਬਾਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 102)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇਲ, ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਘਿਓ, ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਸਗਲ ਬਨਸਪਤਿ ਮਹਿ ਬੈਸੰਤਰੁ ਸਗਲ ਦੂਧ ਮਹਿ ਘੀਆ॥
ਊਚ ਨੀਚ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਘਟਿ ਘਟਿ ਮਾਧਉ ਜੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 617)

ਪਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

-ਤੂ ਹਿਰਦੈ ਗੁਪਤੁ ਵਸਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਤੇਰਾ ਭਾਉ ਨ ਬੁਝਹਿ ਗਵਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 607)
-ਜਾਣੁ ਵਸੰਦੋ ਮੰਝਿ ਪਛਾਣੂ ਕੋ ਹੇਕੜੋ॥
ਤੈ ਤਨਿ ਪੜਦਾ ਨਾਹਿ ਨਾਨਕ ਜੈ ਗੁਰੁ ਭੇਟਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1099)

ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਬੁਦਬੁਦੇ ਹਵਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੰਗਤ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹਿਰਦੇ-ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਕਦੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ:

ਏਕਾ ਸੰਗਤਿ ਇਕਤੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਸਤੇ ਮਿਲਿ ਬਾਤ ਨ ਕਰਤੇ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 205)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਤਿ, ਚਿਤ, ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪੇ੍ਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਝੂਠ, ਛਲ, ਕਪਟ, ਦੁਰਾਚਾਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਵਿਥ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਚੈ ਦੈ ਦੀਬਾਣਿ ਕੂੜਿ ਨ ਜਾਈਐ॥
ਝੂਠੋ ਝੂਠੁ ਵਖਾਣਿ ਸੁ ਮਹਲੁ ਖੁਆਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 146)

ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ, ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਵੱਲੋਂ ਬੇਸਮਝੀ, ਭਟਕਣਾਂ, ਝੂਠਾ ਆਚਰਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ:

ਅਗਨਿ ਕੁਟੰਬ ਸਾਗਰ ਸੰਸਾਰ॥ ਭਰਮ ਮੋਹ ਅਗਿਆਨ ਅੰਧਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 675)

ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਭ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਭਰਮ-ਭ੍ਰਾਂਤਿ, ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦੇ ਕਰੜੇ ਕਿਵਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜਕੜੀ ਪਈ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ:

-ਧਨ ਪਿਰ ਕਾ ਇਕ ਹੀ ਸੰਗਿ ਵਾਸਾ ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਭੀਤਿ ਕਰਾਰੀ॥
ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਹਉਮੈ ਭੀਤਿ ਤੋਰੀ ਜਨ ਨਾਨਕ ਮਿਲੇ ਬਨਵਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1263)
-ਨਿਕਟਿ ਨ ਜਾਨੈ ਬੋਲੈ ਕੂੜੁ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਮੂਠਾ ਹੈ ਮੂੜੁ॥
ਅੰਤਰਿ ਵਸਤੁ ਦਿਸੰਤਰਿ ਜਾਇ॥ ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਹੈ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇ॥
ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਕਰਮੁ ਲਿਖਿਆ ਲਿਲਾਟ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵੇ ਖੁਲੇ ਕਪਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 1139)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੂੜ ਤੇ ਕੁਸੱਤ ਰੂਪੀ ਫਾਟਕ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਰਮ ਵਿਚ ਭੁੱਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿੱਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਭੇਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੇਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਕਪਾਟ ਦਿੱਸਦੇ ਨਹੀਂ:

ਬਜਰ ਕਪਾਟ ਕਾਇਆ ਗੜ੍ ਭੀਤਰਿ ਕੂੜੁ ਕੁਸਤੁ ਅਭਿਮਾਨੀ॥
ਭਰਮਿ ਭੂਲੇ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਨੀ ਮਨਮੁਖ ਅੰਧ ਅਗਿਆਨੀ॥
ਉਪਾਇ ਕਿਤੈ ਨ ਲਭਨੀ ਕਰਿ ਭੇਖ ਥਕੇ ਭੇਖਵਾਨੀ॥
ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਖੋਲਾਈਅਨਿ੍ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਨੀ॥
ਹਰਿ ਜੀਉ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿਰਖੁ ਹੈ ਜਿਨ ਪੀਆ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 514)

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਰਾਪਨ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦੇਂਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਣਾ ਦੀ ਕੰਧ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੋ:

ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਸਤ ਰਿਦ ਮਹਿ ਖੋਰ॥
ਭਰਮ ਭੀਤਿ ਨਿਵਾਰਿ ਠਾਕੁਰ ਗਹਿ ਲੇਹੁ ਅਪਨੀ ਓਰ॥ (ਪੰਨਾ 1121)

ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਬੰਦ ਪਏ ਕਿਵਾੜ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ:

ਦਰਮਾਦੇ ਠਾਢੇ ਦਰਬਾਰਿ॥
ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਸੁਰਤਿ ਕਰੈ ਕੋ ਮੇਰੀ ਦਰਸਨੁ ਦੀਜੈ ਖੋਲਿ੍ ਕਿਵਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 856)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ, ਉਹ ਪਲ, ਉਹ ਘੜੀ ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਰ ਬੜੇ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਿਵਾੜ ਝਟਪਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਓਇ ਦਿਨ ਪਹਰ ਮੂਰਤ ਪਲ ਕੈਸੇ ਓਇ ਪਲ ਘਰੀ ਕਿਹਾਰੀ॥
ਖੂਲੇ ਕਪਟ ਧਪਟ ਬੁਝਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜੀਵਉ ਪੇਖਿ ਦਰਸਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1120)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਈ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਾਲੇ ਕਿਵਾੜ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜਦਾ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਘਰੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਵਥੁ ਹੈ ਬਾਹਰਿ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਪਾਈਐ ਅੰਤਰਿ ਕਪਟ ਖੁਲਾਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 425)

ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਨਾਸਾਂ, ਦੋ ਕੰਨ, ਮੂੰਹ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੇ ਗੁਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਤਮਾ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨੌ ਗੋਲਕਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਕ੍ਰਿਆ ਵੱਲ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਤੇ ਚਮੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿਮਾਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਫਸਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਝੂਠ, ਛਲ ਤੇ ਕਪਟ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੰਵਰਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਭ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ- ਆਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਭਗਤੀ, ਪਾਠ ਆਦਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ:

ਨਉ ਘਰ ਦੇਖਿ ਜੁ ਕਾਮਨਿ ਭੂਲੀ ਬਸਤੁ ਅਨੂਪ ਨ ਪਾਈ॥
ਕਹਤੁ ਕਬੀਰ ਨਵੈ ਘਰ ਮੂਸੇ ਦਸਵੈਂ ਤਤੁ ਸਮਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 339)

ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਇਸਤਰੀ, ਪੁੱਤਰ, ਭਾਈ- ਬੰਧੂ ਦੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਣ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖੱਚਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ:

ਮਾਇਆ ਕਾ ਭ੍ਰਮੁ ਅੰਧੁ ਪਿਰਾ ਜੀਉ ਹਰਿ ਮਾਰਗੁ ਕਿਉ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 247)

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਾਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ, ਭੈੜੀ ਮੱਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਮੇਰ-ਤੇਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਪੇ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇ ਫੁਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਸੰਕਲਪ ਵਿਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦਾ ਪਰਦਾ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਲੀਨ ਬੁੱਧੀ ਮਲੀਨ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰਮਲ ਵਿਵੇਕ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੇ ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਰਜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਾੜੇ ਫੁਰਨੇ ਵਿਵੇਕ ਬੁਧ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਕੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਮ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਮ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਫੁਰਨੇ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋਣਗੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਹਾਰਿ ਪਰਿਓ ਸੁਆਮੀ ਕੈ ਦੁਆਰੈ ਦੀਜੈ ਬੁਧਿ ਬਿਬੇਕਾ॥ (ਪੰਨਾ 641)

ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਵਿਚਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚਾਰੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਹੋਇਆਂ ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਜੀਭ ਆਦਿਕ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਦੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਤੁਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਦੋਂ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆਂ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਦੁਖ ਰੂਪੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋ੍ਰਧ ਰੂਪੀ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਰੂਪੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਤੇ ਸਹਜ ਰੂਪੀ ਦੋ ਭਿੱਤ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਖਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮਾਨੋਂ ਖਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ-ਘਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਦੁਖੁ ਦਰਵਾਜਾ ਰੋਹੁ ਰਖਵਾਲਾ ਆਸਾ ਅੰਦੇਸਾ ਦੁਇ ਪਟ ਜੜੇ॥
ਮਾਇਆ ਜਲੁ ਖਾਈ ਪਾਣੀ ਘਰੁ ਬਾਧਿਆ ਸਤ ਕੈ ਆਸਣਿ ਪੁਰਖੁ ਰਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 877)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਭਾਈ! ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਪੱਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਵੈਤ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਫਸੀਲ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਤੇਹਰੀ ਖਾਈ ਹੈ। ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਕਾਮਾਦਿਕ ਤੱਤ ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਾਮ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹਨ। ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਬੜਾ ਲੜਾਕਾ ਕੋ੍ਧ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਨ ਰਾਜਾ ਆਕੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਚਸਕੇ ਮਨ-ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੰਜੋਅ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਮਤਾ ਦਾ ਟੋਪ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭੈੜੀ ਮੱਤ ਦੀ ਕਾਮਨ ਕੱਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਤੀਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਧਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੈਥੋਂ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ:

ਕਾਮੁ ਕਿਵਾਰੀ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਦਰਵਾਨੀ ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਦਰਵਾਜਾ॥
ਕ਼੍ਰੋਧੁ ਪ੍ਰਧਾਨੁ ਮਹਾ ਬਡ ਦੁੰਦਰ ਤਹ ਮਨੁ ਮਾਵਾਸੀ ਰਾਜਾ॥
ਸ੍ਵਾਦ ਸਨਾਹ ਟੋਪੁ ਮਮਤਾ ਕੋ ਕੁਬੁਧਿ ਕਮਾਨ ਚਢਾਈ॥
ਤਿਸਨਾ ਤੀਰ ਰਹੇ ਘਟ ਭੀਤਰਿ ਇਉ ਗਢੁ ਲੀਓ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1161)

ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ ਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨ (ਹਾਥੀ) ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਾਮਾਦਿਕ ਵੈਰੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਅੰਦਰ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:

ਰਾਹੁ ਬੁਰਾ ਭੀਹਾਵਲਾ ਸਰ ਡੂਗਰ ਅਸਗਾਹ॥
ਮੈ ਤਨਿ ਅਵਗਣ ਝੁਰਿ ਮੁਈ ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕਿਉ ਘਰਿ ਜਾਹ॥ (ਪੰਨਾ 936)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ’ਤੇ ਤੁਰਿਆਂ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ ਤੇ ਧੀਰਜ ਪੰਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਰ-ਭਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਮਤਿ ਪੰਚ ਸਖੇ ਗੁਰ ਭਾਈ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਅਗਨਿ ਨਿਵਾਰਿ ਸਮਾਈ॥
ਮਨਿ ਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਜਗਜੀਵਨ ਰਿਦ ਅੰਤਰਿ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1041)

ਅਤੇ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤੀ ਮਨੁ ਇਕਤੁ ਘਰਿ ਆਇਆ ਸਚੈ ਰੰਗਿ ਰੰਗਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 111)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬੰਦ ਪਏ ਕਿਵਾੜ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜਕੜੀ ਪਈ ਸੀ। ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ:

-ਗੁਰ ਸਾਖੀ ਮਿਟਿਆ ਅੰਧਿਆਰਾ ਬਜਰ ਕਪਾਟ ਖੁਲਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 110)
-ਖੁਲ੍ੜੇ ਕਪਾਟ ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰ ਭੇਟਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 80)
-ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਖੋਲੇ ਕਪਾਟ॥ ਮੁਕਤੁ ਭਏ ਬਿਨਸੇ ਭ੍ਰਮ ਥਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 188)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਹਰੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਮੋਹ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਜੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

-ਜਿਸ ਕਾ ਗ੍ਰਿਹੁ ਤਿਨਿ ਦੀਆ ਤਾਲਾ ਕੁੰਜੀ ਗੁਰ ਸਉਪਾਈ॥
ਅਨਿਕ ਉਪਾਵ ਕਰੇ ਨਹੀ ਪਾਵੈ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 205)
-ਹਰਿ ਕਾ ਮੰਦਰੁ ਤਿਸੁ ਮਹਿ ਲਾਲੁ॥
ਗੁਰਿ ਖੋਲਿਆ ਪੜਦਾ ਦੇਖਿ ਭਈ ਨਿਹਾਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 801)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਘਾੜਤ ਘੜਣ ਨਾਲ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਉਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵੱਲ ਭਟਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਮੱਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

-ਅੰਦਰਿ ਕੋਟ ਛਜੇ ਹਟਨਾਲੇ॥ ਆਪੇ ਲੇਵੈ ਵਸਤੁ ਸਮਾਲੇ॥
ਬਜਰ ਕਪਾਟ ਜੜੇ ਜੜਿ ਜਾਣੈ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਖੋਲਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1033)
-ਗੁਰਮੁਖਿ ਏਹੁ ਮਨੁ ਜੀਵਤੁ ਮਰੈ ਸਚਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਇਸੁ ਮਨ ਕੀ ਮਲੁ ਇਉ ਉਤਰੈ ਹਉਮੈ ਸਬਦਿ ਜਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 650)

ਸਤਿ-ਸੰਗਤ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਪਾਟ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲਦੇ। ਸਤਿ-ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਾਟ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ:

ਕਰਿ ਭੇਖ ਨ ਪਾਈਐ ਹਰਿ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋਗੁ
ਹਰਿ ਪਾਈਐ ਸਤਸੰਗਤੀ ਉਪਦੇਸਿ ਗੁਰੂ ਗੁਰ ਸੰਤ ਜਨਾ ਖੋਲਿ ਖੋਲਿ ਕਪਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 1297)

ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਿਹਰ ਕਰ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰਮ-ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਭਿੱਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਨਾਮ-ਸਰਮਾਏ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ:

ਧਾਰਿ ਅਨੁਗ੍ਰਹੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਰਾਖੇ ਭ੍ਰਮ ਕੇ ਖੁਲੇ੍ ਕਪਾਟ॥
ਬੇਸੁਮਾਰ ਸਾਹੁ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਲਾਹਾ ਚਰਨ ਨਿਧਿ ਖਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 1269)

ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ’ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਪੇ੍ਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਭਿੱਤ (ਦਰਵਾਜ਼ੇ) ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਚ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੂਝ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਹਿਮ- ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਦੁਬਿਧਾ ਆਦਿਕ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਭਰਮ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

-ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਗੁਰਮਤਿ ਜਸੁ ਗਾਇਓ ਮਨਿ ਉਘਰੇ ਕਪਟ ਕਪਾਟ॥
ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਫੋਰਿ ਭਰਮੁ ਭਉ ਭਾਗਾ ਲਜ ਭਾਨੀ ਮਟੁਕੀ ਮਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 986)
-ਖੁਲੇ ਭ੍ਰਮ ਭੀਤਿ ਮਿਲੇ ਗੋਪਾਲਾ ਹੀਰੈ ਬੇਧੇ ਹੀਰ॥
ਬਿਸਮ ਭਏ ਨਾਨਕ ਜਸੁ ਗਾਵਤ ਠਾਕੁਰ ਗੁਨੀ ਗਹੀਰ॥ (ਪੰਨਾ 979)
-ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਬਜਰ ਕਪਾਟ ਖੁਲਾਇਆ॥
ਨਾਮੁ ਅਮੋਲਕੁ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 124)

ਨਾਮ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪੇ੍ਰਮ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਸ ਗਲਤ ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੋਟੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ-ਰਵੱਈਆ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਤਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਪੋਟਲੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ-ਵੈਰੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਤਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੂਝ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸੁਰਤ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇਂ ਚਾਹੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਗਮੀ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਦਾ ਹੈ:

ਸਾਜਨੁ ਦੁਸਟੁ ਜਾ ਕੈ ਏਕ ਸਮਾਨੈ॥ ਜੇਤਾ ਬੋਲਣੁ ਤੇਤਾ ਗਿਆਨੈ॥
ਜੇਤਾ ਸੁਨਣਾ ਤੇਤਾ ਨਾਮੁ॥ ਜੇਤਾ ਪੇਖਨੁ ਤੇਤਾ ਧਿਆਨੁ॥
ਸਹਜੇ ਜਾਗਣੁ ਸਹਜੇ ਸੋਇ॥ ਸਹਜੇ ਹੋਤਾ ਜਾਇ ਸੁ ਹੋਇ॥
ਸਹਜਿ ਬੈਰਾਗੁ ਸਹਜੇ ਹੀ ਹਸਨਾ॥ ਸਹਜੇ ਚੂਪ ਸਹਜੇ ਹੀ ਜਪਨਾ॥
ਸਹਜੇ ਭੋਜਨੁ ਸਹਜੇ ਭਾਉ॥ ਸਹਜੇ ਮਿਟਿਓ ਸਗਲ ਦੁਰਾਉ॥
ਸਹਜੇ ਹੋਆ ਸਾਧੂ ਸੰਗੁ॥ ਸਹਜਿ ਮਿਲਿਓ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਸੰਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 236)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਖੋਲ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੀਦਾਰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿੱਥ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਪਰਦਾ ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਵੱਸਿਆ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ:

ਤਨੁ ਮਨੁ ਜੀਉ ਪਿੰਡੁ ਦੇ ਸਾਜਿਆ॥ ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਨੀਚੁ ਨਿਵਾਜਿਆ॥
ਖੋਲਿ ਕਿਵਾਰਾ ਮਹਲਿ ਬੁਲਾਇਆ॥ ਜੈਸਾ ਸਾ ਤੈਸਾ ਦਿਖਲਾਇਆ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸਭੁ ਪੜਦਾ ਤੂਟਾ॥ ਹਉ ਤੇਰਾ ਤੂ ਮੈ ਮਨਿ ਵੂਠਾ॥ (ਪੰਨਾ 887)

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਪਰਤਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰਤ ਰਹੇ।

ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ-ਪਦਾਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਚਸਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਸ ਵੀ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਵੱਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵਾੜ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੂਝ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅੰਦਰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ:

ਦੇਹੀ ਅੰਦਰਿ ਵਸਤੁ ਅਪਾਰਾ॥ ਆਪੇ ਕਪਟ ਖੁਲਾਵਣਹਾਰਾ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਹਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਗਨਿ ਬੁਝਾਹਾ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1056)

ਇਸ ਲਈ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਥਨੀ-ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਜਾਲਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਜਨ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਆਪਾ ਚੀਨੈ ਮਿਟੈ ਨ ਭ੍ਰਮ ਕੀ ਕਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 684)

ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ, ਦੂਸਰੇ ’ਤੇ ਕੋ੍ਰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ, ਫਿਕਰ ਤੇ ਕੋ੍ਰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ- ਲਾਜ ਵਿਖਾਵੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਹੈ।

ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੜਤਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ, ਲੋਭ, ਕੋ੍ਰਧ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਆਦਿਕ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਾਧਹ ਮੰਤ੍ਰੁ ਮੋਰਲੋ ਮਨੂਆ॥ ਤਾ ਤੇ ਗਤੁ ਹੋਏ ਤ੍ਰੈ ਗੁਨੀਆ॥
ਭਗਤਹ ਦਰਸੁ ਦੇਖਿ ਨੈਨ ਰੰਗਾ॥ ਲੋਭ ਮੋਹ ਤੂਟੇ ਭ੍ਰਮ ਸੰਗਾ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਖ ਸਹਜ ਅਨੰਦਾ॥ ਖੋਲਿ੍ ਭੀਤਿ ਮਿਲੇ ਪਰਮਾਨੰਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1206)