ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ ਅਧਰਮ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਛੂਆ-ਛੂਤ, ਝੂਠ-ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧੀਨਤਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਪੂਰਨ ਸੰਕੀਰਨ ਜੀਵਨ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਮਈ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 19 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀ ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਿਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ।

ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਲਗਾਵ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਿਆਰ, ਸੱਚਾਈ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਓਨੀ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੇਰ-ਤੇਰ ਜਾਤ- ਪਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 13)

ਕੋਈ ਜੀਵ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਨਾ ਹੋਵੇ:

ਸਭਨੀ ਘਟੀ ਸਹੁ ਵਸੈ ਸਹ ਬਿਨੁ ਘਟੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੇਖੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ:

-ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 349)
- ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1330)

ਕੇਵਲ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ:

ਹਮਰੀ ਜਾਤਿ ਪਤਿ ਸਚੁ ਨਾਉ॥ ਕਰਮ ਧਰਮ ਸੰਜਮੁ ਸਤ ਭਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 353)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਹਬ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸਿਰਫ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਇਕਸੁ ਬਾਝਹੁ ਦੂਜਾ ਕੋ ਨਹੀ ਕਿਸੁ ਅਗੈ ਕਰਹਿ ਪੁਕਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 141)

ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਘਰੁ ਜੋਹੈ ਹਾਣੇ ਹਾਣਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਝਾਕ ਖੁਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮੜ੍ਹੀ-ਮਸਾਣ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਚੱਕਰ ’ਚ ਫੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ:

ਦੁਬਿਧਾ ਨ ਪੜਉ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਹੋਰੁ ਨ ਪੂਜਉ ਮੜੈ ਮਸਾਣਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 634)

ਕਿਉਂਕਿ,

ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਠਾਈ॥ ਅਵਰੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕਿਸੁ ਪੂਜ ਚੜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1345)

ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ, ਹੰਕਾਰ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਸਵਾਰਥ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਤਾਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਧਨ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਨ ਲਈ (ਅਰਥ) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਧਨ ਅਰਥ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕਿਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸਫਲ ਜਿਊਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੋਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਕਿਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਝੂਠ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਕੇ ਕਮਾਇਆ ਗਿਆ ਧਨ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਅਤੇ ਤਨ ਦੋਨੋਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਸੂਰ ਖਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ:

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 141)

ਜੇਕਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਚਰਨ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਭਾਵੇਂ ਵਪਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ-ਪੇਸ਼ਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਵੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਸੱਚਾ, ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਜੇਕਰ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜਾਂ ਟੀਚਰ ਪੂਰਾ ਵੇਤਨ ਤਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਲੇਬਸ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਡਾਕਟਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਐਸੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਗਰ ਲਗਾ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ, ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਆਦਿਕ ਧਨ ਹੋਛੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਸੰਚੀਐ ਧਨੁ ਕਾਚਾ ਬਿਖੁ ਛਾਰੁ॥
ਸਾਹੁ ਸਦਾਏ ਸੰਚਿ ਧਨੁ ਦੁਬਿਧਾ ਹੋਇ ਖੁਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 937)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਪ੍ਰਾਣੀ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੁ॥ ਅਪਨੀ ਪਤਿ ਸੇਤੀ ਘਰਿ ਜਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 1254)

ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨੋ ਸੁਆਹ ਦੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਗੱਡੇ ਹਨ:

ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਸੇ ਕਿਤੁ ਆਏ ਸੰਸਾਰਿ॥
ਆਗੈ ਪਾਛੈ ਸੁਖੁ ਨਹੀ ਗਾਡੇ ਲਾਦੇ ਛਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1010)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਹੰਡਾਣ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਡਰ-ਅਦਬ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ ਉਹ ਸੁਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਰੀਆਂ (ਵਾਹਨਾਂ) ਦੇ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਜਾਏ ਉਹ ਸੁਖ ਵਿਚ ਬਾਧਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਪੈਨਣੁ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਪੈਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥ . . .
ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਚੜਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਚੜਿਐ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ (ਪੰਨਾ 16)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 8)
- ਕੁਦਰਤਿ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਕੁਦਰਤਿ ਧਰਤੀ ਖਾਕੁ॥
ਸਭ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਤੂੰ ਕਾਦਿਰੁ ਕਰਤਾ ਪਾਕੀ ਨਾਈ ਪਾਕੁ॥ (ਪੰਨਾ 464)

ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕਾਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੱਚਾਈ, ਨਿਮਰਤਾ, ਮਧੁਰਤਾ, ਖਿਮਾ, ਸੰਤੋਖ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੇਵਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ


ਭਾਵਨਾ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਨਿੰਦਾ-ਚੁਗਲੀ, ਛਲ-ਕਪਟ, ਈਰਖਾ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਚਿਆਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਸਚਿਆਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤਕ ਅਪੜਾਉਂਦਾ ਹੈ:

-ਸਚਿ ਮਿਲੈ ਸਚਿਆਰੁ ਕੂੜਿ ਨ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 419)
- ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਜੀਵਨ ਰਾਹ ’ਤੇ ਮਨ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੈ। ਸਤ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੈ:

ਤੁਧਨੋ ਨਿਵਣੁ ਮੰਨਣੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ॥ ਸਾਚੁ ਭੇਟ ਬੈਸਣ ਕਉ ਥਾਉ॥
ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਹੋਵੈ ਅਰਦਾਸਿ॥ ਤਾ ਸੁਣਿ ਸਦਿ ਬਹਾਲੇ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 978)

ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਕੂੜ ਦੀ ਪਕੜ ਹੈ। ਕੂੜ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸਰ ਜਾਏ:

ਰਸੁ ਸੁਇਨਾ ਰਸੁ ਰੁਪਾ ਕਾਮਣਿ ਰਸੁ ਪਰਮਲ ਕੀ ਵਾਸੁ॥
ਰਸੁ ਘੋੜੇ ਰਸੁ ਸੇਜਾ ਮੰਦਰ ਰਸੁ ਮੀਠਾ ਰਸੁ ਮਾਸੁ॥
ਏਤੇ ਰਸ ਸਰੀਰ ਕੇ ਕੈ ਘਟਿ ਨਾਮ ਨਿਵਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ:

ਜੇਤਾ ਮੋਹੁ ਪਰੀਤਿ ਸੁਆਦ॥ ਸਭਾ ਕਾਲਖ ਦਾਗਾ ਦਾਗ॥
ਦਾਗ ਦੋਸ ਮੁਹਿ ਚਲਿਆ ਲਾਇ॥ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣ ਨਾਹੀ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ— ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ:

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1188)

ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਕਰਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰਭਿ ਮੇਰੈ ਕੀਏ॥ ਨਾਮੁ ਵਡਾਈ ਸਿਰਿ ਕਰਮਾਂ ਕੀਏ॥ (ਪੰਨਾ 1345)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਮਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਸੱਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਸਚੁ ਸੁਣਿ ਬੁਝਿ ਵਖਾਣਿ ਮਹਲਿ ਬੁਲਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 147)

ਅੱਜ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭਰਮ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸੁੱਚ ਆਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਅੰਦਰ ਲੋਭ ਦੀ ਮੈਲ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਲੋਭ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਠੱਗੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੋਨ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਤੀਰਥ ਭਰਮੀਜੈ॥
ਮਨੁ ਨਹੀ ਸੂਚਾ ਕਿਆ ਸੋਚ ਕਰੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 905)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵਰਤ, ਸੰਤੋਖ ਰੂਪੀ ਤੀਰਥ, ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ, ਖਿਮਾ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹਨ:

ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ॥
ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਤ, ਵਰਨ, ਕੁਲ਼ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਸ਼ਗਨ-ਅਪਸ਼ਗਨ, ਦਿਨ-ਮਹੂਰਤ, ਜੰਤਰ- ਮੰਤਰ ਤੇ ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤ ਆਦਿ ਦੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਜਾਤਿ ਬਰਨ ਕੁਲ ਸਹਸਾ ਚੂਕਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਬਦਿ ਬੀਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1198)

ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁਲੇਖਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਦੂਸਰਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਡਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁੰਨ, ਦਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਦਾ ਫ਼ਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੱਥੋਂ ਦਾਨ, ਧਨ ਆਦਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਅਗੈ ਸੋ ਮਿਲੈ ਜਿ ਖਟੇ ਘਾਲੇ ਦੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅਧਰਮ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਗਿਰਾਵਟ, ਅਹਿੰਸਾ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।