ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਉਹ ਹੁਸੀਨ ਵਾਦੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਣਛ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 16 ਅਕਤੂਬਰ, ਸੰਨ 1670 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦੇਵ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਦੇਈ ਦੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ-ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵਿਚ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਕੜੇ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵਾਹੀ-ਜੋਤੀ ਵਾਲਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਦਲੇਰ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਚੌਦਾਂ-ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਜਾੜ ਬੀਆਬਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਚੁੰਘੀਆਂ ਭਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਿਰਨੀ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੇਧ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ। ਭੁਆਟਣੀਆਂ ਖਾਂਦੀ ਹਿਰਨੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆ ਡਿੱਗੀ। ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਨੀ ਨੇ ਤੜਫ਼-ਤੜਫ਼ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬੱਚੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਤੜਪ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਾਲਕ ਹਿਰਦੇ ’ਤੇ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਤਮ-ਗਿਲਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਥਾਂ ਹੁਣ ਹਿਰਨੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਬਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਦਾ ਮਨ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੋੜ ਖਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੰਨ 1686 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਇਕ ਵੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਜਾਨਕੀ ਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਨਕੀ ਦਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ।

ਜਾਨਕੀ ਦਾਸ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰ ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਸਬਾ ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਰਾਮ ਥੱਮਣ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ ਉੱਥੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਪ-ਤਪ ਸਾਧਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੈਰਾਗੀ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਰਾਮ ਥੱਮਣ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਘੁੰਮਦੇ-ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਨਾਸਿਕ, ਪੰਚਵਟੀ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੁਹਾਵਣੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੋਗੀਆਂ-ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਮੇਲ ਔਗੜ ਦਾਸ ਜੋਗੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜੋਗੀ ਔਗੜ ਨਾਥ ਕਾਫੀ ਬਿਰਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਦੇਖ- ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਔਗੜ ਨਾਥ ਯੋਗ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਤ, ਆਪਣਾ ਬਹੁ-ਮੁੱਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਡੇਰਾ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ 1691 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਿਆ।

ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਨੰਦੇੜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਵਾਤਾਵਰਨ ਭਾਅ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਂਤਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦੇ ਚਰਚੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਦੁਖੀ, ਲੋੜਵੰਦ ਤੇ ਆਸਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਤਪ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰ ਵਿਖਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਕਈ ਚੇਲੇ-ਬਾਲਕੇ ਹਰ ਵਕਤ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਧਨ- ਧਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁਟੀਆ ਮੱਠ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਹੀ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤੜਪਣਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ। ਮਨ ਦੀ ਇਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਤਹਿਤ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਗਰੇ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਰਾਇਣਾ ਨਗਰ ਰਿਆਸਤ ਜੈਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਾਦੂ ਪੰਥੀ, ਮਹੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਵੈਰਾਗੀ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ, ਸਾਧੂ- ਸੰਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਤੋਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਉਸ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੀ ਕਰਾਮਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਲੰਘ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਭੁੰਜੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ-ਫਕੀਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਕਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਉਹ ਅਜਬ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਜਾਣੀਜਾਣ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਗਾਹੁੰਦੇ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਹਾਂ ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ ਨਾਪਦੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਸਾਡਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।”

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੱਤਝੜ ਰੁੱਤੇ ਅਬਚਲਨਗਰ (ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ-ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਦਿਲੀ ਤਾਂਘ ਅਤੇ ਤਮੰਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸੇ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਜਾ ਡੇਰੇ ਲਾਏ। ਡੇਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਬਗੀਚਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਚੇਲੇ-ਬਾਲਕੇ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ ਕਿ ਅੱਜ ਕੌਣ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਆ ਬਹੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਹਿਮਾਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਚੇਲੇ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿਸਕ ਗਏ; ਕੁਝ ਬੇਵੱਸ ਹੋਏ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਚੇਲੇ ਚੁਕੰਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਿੱਥਿਆ ਜਾ ਦੱਸੀ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਅੱਗ- ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਮਠ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਸ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਲੱਗਦੀ ਵਾਹ ਲਾ ਲਈ, ਪਰ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ। ਆਸ਼ਰਮ ਪੁੱਜ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰੀ ਦੀਦਾਰੇ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਥਾਂਏ ਖੜੋਤਿਆਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਪਾਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਹਿਜ-ਭਾਅ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣੀ-ਜਾਣ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ! ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖ, ਸਾਨੂੰ ਉਡੀਕਦਿਆਂ ਉਮਰ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਅਪਣਤ ਭਰੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ” ਤਾਂ ਉਸ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸੀ ਤਪੱਸਵੀ ਰੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਰੂਹਾਨੀ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਉਮੜ ਪਈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਤੜਪਦੀ ਰੂਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ। ਜਾਗੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤੜਪਦੀ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ ਸਤਿਪੁਰਖ ਇਹੀ ਹੈ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਢਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧੋ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਬੜੀ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ” ਏਨੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕੀਤਾ ਬੁਲੰਦਾ”

ਇਕ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਯੋਧੇ-ਬਲਕਾਰੀ ਦੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮਿਲਣੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੱਕ ਕੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਧ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਰੂਪੀ ਪਾਰਸ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਹਾ ਰੂਪੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਜਿਵੇਂ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਕੰਚਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਰਹਿਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਬੜੀ ਆਜ਼ਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਸ ਮਾਨਣ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤਤਪਰਤਾ ਜਤਾਈ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਭੇਦ ਹੁਣ ਜਗ-ਜਾਹਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ।

ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਰਤੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਤੇ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਐਸਾ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲੈਣ ਦਾ ਉਮਾਹ ਜਾਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਈਨ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਭੰਨਣ ਲਈ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਾਰਨ ‘ਬਹਾਦਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਗਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਦਾ ਨਾਮ ਤਾਂ ਲਹੂ- ਭਿੱਜੀ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਇਨ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਦੂੰ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬਦੌਲਤ ਸੱਚ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਰੋਹ ਦਾ ਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਬਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਜਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਕਾਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਵਿਚਾਲੇ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। ਉਲਟਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਕ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਲਈ ਸਿਵਾਏ ਤੇਗ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਦਿਖਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਏ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਉਧਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਵਿਸਾਹ-ਘਾਤੀ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਡੌਲੇ ਫਰਕਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1708 ਈ: ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀਹ ਸਿੰਘ ਜਥੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੰਜ ਚੁਨਿੰਦਾ ਸਿੰਘ-- ਭਾਈ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਥਾਪ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਪੰਝੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਭੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਨਗਾਰਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਪੰਜ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਥਾਪੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੰਜ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ-- ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣਾ, ਅਬਲਾ ’ਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾਉਣਾ, ਸੱਚ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਤਕ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਐਸਾ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਮਹਿਲ- ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਥੇਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਯੋਧੇ, ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਲਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਡੀਕ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੱਬੇ- ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਸਿਰ-ਕੱਢ ਬਹਾਦਰ ਚੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਰਿਆਇਆ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾ ਸਿਸਟਮ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਦਲਿੱਤ ਨਿਮਾਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਹੰਦ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਮਤ, ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ “ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੰਦਾ” ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਭ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ। ਕੀ ਇਹ ਫ਼ਰਾਖ਼ਦਿਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮਸਜਿਦਾਂ ਜਿਉਂ ਦੀਆਂ ਤਿਉਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੱਸ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਮੂੰਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਸ ਨੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਲੇਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਵਰੋਸਾਈ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਹਿੰਦ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਮਾਣਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਪੂਰਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਚਾਨਣ- ਮੁਨਾਰਾ ਬਣੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਉਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਜਗਾਇਆ।