ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬਹੁ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਸ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਾਯਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਖਿਪਤ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਸਿੱਖ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁੱਖ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੱਖ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਪੈੜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਕਾਮ ਤਕ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘ ਗਏ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੈੜਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੇਤ ਤੋਂ ‘ਲੋਹ-ਏ-ਮਹਿਫੂਜ਼’ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਆਬਰੂ ਬਚਾਈ ਅਤੇ ਧਨਦੌਲਤ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਨੱਥ ਪਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਖੀ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ, 1723 ਈ. ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵੀਹ ਮੀਲ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ‘ਈਚੋਗਿੱਲ’ (ਇੱਛੋਗਿੱਲ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗ ਕੌਰ (ਗੰਗੋ) ਦੇ ਘਰ 1723 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਘਰਾਣੇ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

“ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਈਚੋ’ ਨਾਂ ਦੇ ਗਿੱਲ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਨੇ ਵਸਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਈਚੋਗਿੱਲ’ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਕਿਲੇ “ਰਾਮ ਰੌਣੀ' ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ ਇਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ’ ਪੈ ਗਿਆ।”

ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਸਿਖਾਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਗਏ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ‘ਰਾਮ ਰੌਣੀ’ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਣਖ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

“ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ 1748 ਈ. ਵਿਚ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ‘ਰਾਮ ਰੌਣੀ’ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੁਰਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਈ ਹੋਰ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।” “ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਟਾਲਾ ਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਈਅਦ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕੁਝ ਮਾਰਧਾੜ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਪਕੜ ਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ, ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ। ਉਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਆਪ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਨਿਡਰ ਯੋਧੇ ਤੇ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸਨ। ਆਪ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪ ਦਾ ਦਿਲ ਪੰਥ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। “ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਯੋਧਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਹਰਾ ਸਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। 1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਅਤੇ ਸੰਨ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਸੁਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1783 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਤਖਤ ਦੀ ਸਿਲ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀ ਪਈ ਹੈ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਤਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਯੋਗ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ। ਸ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:- “ਉਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਬੇਦਾਗ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਗੰਭੀਰ, ਸਵਤੰਤਰ, ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੇ ਕੌਮ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਜਰਨੈਲ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਦਰਿਆ ਦਿਲ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਨ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੰਘਾਈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੰਗਾਰਦੇ ਅਤੇ ਬੇਖੌਫ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੀਨ ਦੁਖੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੌਂਦੇ। ਉਹ ਸਾਊ ਸਲੱਗ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਪਾਲ, ਪੱਤੀ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਪਿਤਾ, ਪਿਆਰਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। ''ਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨਿਆਂਇਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਨੂੰ ਹਿਸਾਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਝਟਪਟ ਹਿਸਾਰ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਲੜਕੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਕਰੜਾ ਦੰਡ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚਲਾ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ ਨੀਤੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜ਼ਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਤਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਭੀੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖੜੋਤਾ ਸੀ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਮੋਰਚੇਬੰਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਮਾਨ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਦੀ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ।੬ ਚੰਗੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਏਕਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵਿਚ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਜੋ ਸ਼ਾਹਜ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ, ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਹੀਆ ਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੱਲੋਂ ਉਚੇਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। 1746 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਯਹੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸਿੱਖ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਹੀਆ ਖਾਨ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਖਤ ਫੁਰਮਾਨ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਤਰਫੀ ਯਹੀਆ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਅਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ . . . ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨੌਂ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ 1762 ਈ. ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਨੇੜੇ ‘ਕੁਪ ਰਹੀੜੇ’ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨਾਇਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜੰਗ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਤੀਹ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਥੱਕ ਹਾਰ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਲੜਦੇ ਮਾਰਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ, ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ

ਕਮਾਨ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਪਾਸ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, 1767 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਇੱਥੇ ਬੜੀ ਜੰਮ ਕੇ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬੜਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਹਿੱਲ ਗਏ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਧਾਂਕ ਬੈਠ ਗਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੇ।” ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਸੂਰ ਵਿਚ ਪਠਾਨ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਗੜ੍ਹੀਆਂ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਮਾਲ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਰੜੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾਇਆ। ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਧਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਿਆ ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰਾਤ, ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰ ਸੈਣੀ ਹਾਰ ਜਿਹੜਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਹੱਥ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣਾ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਸੀ ਉਹ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਫਤਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਇਆ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਰਿਆੜਕੀ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਕਰਨਾਲ, ਮੇਰਠ, ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤਕ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ, ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਸਮਦ ਖਾਨ, ਫਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਆਦਿ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਅੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਕਾਬਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਣ।