ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਤਿਆਗ, ਸੰਜਮ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਪਰ-ਉਪਕਾਰ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਦੇ ਅਤੇ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚ, ਤਿਆਗ, ਵੀਰਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਂ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਮਾਰਗ ਦੀ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਘੜਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ, ਮਮਤਾ, ਧੀਰਜ, ਤਿਆਗ, ਸੰਜਮ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਇਕ ਐਸੇ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕੰਡਿਆਂ ਭਰੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵੀਰਤਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗੌਰਵ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ।

ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸੁਆਮੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸੰਨ ੧੬੨੭ ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੇਟਾ ! ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕਰਨਾ। ‘ਗੁਜਰੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਸੁਖ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਨੂੰਹ, ਪਤਨੀ, ਸੱਸ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਨਵੇਂ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਇਕ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਵਿਚ

ਪਤੀ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਗਰੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਭ ਆਈ ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਨਿਭ ਜਾਏ’ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਦੇਸ਼ਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਪੁੱਤਰ ਬਾਲ (ਗੁਰੂ) ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਵੀਰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣਾਇਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੋ ਆਤਮਾ ਸੰਜਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਸੂਮ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਮਤਾਮਈ ਲੋਰੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਭਰੋਸਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਬਿਖਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਹਸ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

ਦਾਦੀ ਦਾ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੇ ਛੋਟਾ ਹੈ” ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ। ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ੇਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਅਸੀਸਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਇਆ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸਹੇੜੀ (ਖੇੜੀ) ਲੈ ਗਿਆ ਪਰ ਲੋਭ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਧਨ ਚੁਰਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਮੰਗ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੋਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਜਾਨੀ ਖਾਂ, ਮਾਨੀ ਖਾਂ ਸਹੇੜੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ ਬੈਲ-ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੋਹ ਦੀ ਠੰਡੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਦੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦੁਲਾਰ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੌਰਵਮਈ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀਰਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਡਟ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਾਕਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਗੱਜ ਕੇ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਉਣੀ, ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਡਰਣਾ।

ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਤੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਬੇਟਾ ! ਯਾਦ ਰਹੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਧਰਮ ਲਈ ਸੀਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਸੀ ਪੋਤਰੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜੁਆਬ ਦੇਣਾ।

ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਿਡਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੁੱਕ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਸ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁੱਕਦੇ। ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੇ ਕਈ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਐਸ਼-ਓ-ਅਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਦਿਖਾਇਆ ਪਰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਗਏ, ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ-

“ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ” ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਅਤੇ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਉਹ ਰਾਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਪੋਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਰਾਤ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਦੁਲਾਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ-ਦਿਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ।

ਸਵੇਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਤੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਲੌਕਿਕ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸੀ। ਹੈਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ- “ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਲਈ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

ਧੰਨ ਹੈ ਦਾਦੀ ਮਾਂ-ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨਿਆਂ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਝੁਕਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਆਤਮ ਬਲੀਦਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਾਹਸ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰਫ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਆਹ ਪਿਆਰੀ ਮਾਤਾ! ਤੁਸੀ ਕੀ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਧਰਮ ਤੇ ਅਣਖ ਲਈ ਹਨ। 29

ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਹਰੇਕ ਨਾਰੀ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ-ਦੁਲਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਸੰਸਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਭਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦ੍ਰਿੜੁ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਚਾ ਪਤਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੇ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਤੁਰੇ।