ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੇ ਐਸੇ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਘਪਲਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋਟਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰਫ ਧੋਖਾ, ਫਰੇਬ, ਅਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਵਪਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਇਕ ਰਿਵਾਜ਼ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਡਗਰ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਕਦਮ ’ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਰਗ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਰਗ ਵੀ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੱਸਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਭਰਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਰੋਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜੀਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਅ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪਿਆਰ, ਸੱਚਾਈ, ਏਕਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਛਲ-ਫਰੇਬ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਠਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਕੋਹੜ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਖਾਵਾ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ, ਲੋਭ, ਈਰਖਾ, ਕੁਸੰਗਤ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਬੜੀ ਸਖਤ ਘਾਲਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਦੁਰਲੱਭ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਲੋਕ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਪਕੜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ॥
ਲੋਕ ਪਚਾਰਾ ਕਰੈ ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 267) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਰਾਏ ਧਨ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੋੜੇ ਅਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਲੈ ਲਵਾਂ, ਹੋਰ ਲੈ ਲਵਾਂ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੰਦੇ ਸੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਰ ਦਰਬ ਹਿਰਣੰ ਬਹੁ ਵਿਘਨ ਕਰਣੰ ਉਚਰਣੰ ਸਰਬ ਜੀਅ ਕਹ॥
ਲਉ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਤਿਪਤਿ ਮਨ ਮਾਏ ਕਰਮ ਕਰਤ ਸਿ ਸੂਕਰਹ॥ (ਪੰਨਾ 1360) ਲੋਕ ਵਿਖਾਵੇ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਮਾਨੋਂ ਸੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ: ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਵਿਆਪੇ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਮਨੂਆ ਥਿਰੁ ਨਾਹਿ॥
ਅਨਦਿਨੁ ਜਲਤ ਰਹਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਹਉਮੈ ਖਪਹਿ ਖਪਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 652) ਉਰਝਿ ਰਹਿਓ ਬਿਖਿਆ ਕੈ ਸੰਗਾ॥
ਮਨਹਿ ਬਿਆਪਤ ਅਨਿਕ ਤਰੰਗਾ॥ (ਪੰਨਾ 759) ਬਹੁਤੇ ਧਨ, ਮਾਣ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚਾਹਤ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਮੱਤ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਦੁਰਮਤਿ ਝੂਠੀ ਬੁਰੀ ਬੁਰਿਆਰਿ॥
ਅਉਗਣਿਆਰੀ ਅਉਗਣਿਆਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1047) ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਬਲੁ ਹੈ ਭਾਰੀ ਮੋਹੁ ਕਾਲਖ ਦਾਗ ਲਗੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1324) ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਗਿਨ ਦਾ ਮੋਹ ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਧਨ-ਮਾਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਭੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਚਰਣ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਕ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਸੀਮ ਭੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹ ਭੱਖ-ਅਭੱਖ, ਯੋਗ-ਅਯੋਗ ਸਭ ਥਾਂ ਹੱਥ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਉ ਕੂਕਰੁ ਹਰਕਾਇਆ ਧਾਵੈ ਦਹ ਦਿਸ ਜਾਇ॥
ਲੋਭੀ ਜੰਤੁ ਨ ਜਾਣਈ ਭਖੁ ਅਭਖੁ ਸਭ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 50) ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਕਤੀ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਏ ਘਰ ਤੱਕਣ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਭਲੇ ਬੁਰੇ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਬੁਰਾ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਾਉ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਔਗੁਣ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਸੁ ਅੰਤਰਿ ਲੋਭੁ ਕਿ ਕਰਮ ਕਮਾਵੈ ਭਾਈ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਬਿਖੁ ਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 635) ਲਾਲਚ ਝੂਠ ਬਿਕਾਰ ਮੋਹ ਬਿਆਪਤ ਮੂੜੇ ਅੰਧ॥
ਲਾਗਿ ਪਰੇ ਦੁਰਗੰਧ ਸਿਉ ਨਾਨਕ ਮਾਇਆ ਬੰਧ॥ (ਪੰਨਾ 252) ਈਰਖਾ ਲੋਭ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਨਾ ਈਰਖਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲਈ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਧਨ ਮਾਣ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਥੋੜਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਕੋਲ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਈਰਖਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਪ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਈਰਖਾਲੂ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਸੁਆਦ ਬਾਦ ਈਰਖ ਮਦ ਮਾਇਆ॥
ਇਨ ਸੰਗਿ ਲਾਗਿ ਰਤਨ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 741) ਜਿਸੁ ਅੰਦਰਿ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ ਹੋਵੈ ਤਿਸ ਦਾ ਕਦੇ ਨ ਹੋਵੀ ਭਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 308) ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਕੈਦਖਾਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਪਾਪ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬੇੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਲਾਲਚੁ ਛੋਡਹੁ ਅੰਧਿਹੋ ਲਾਲਚਿ ਦੁਖੁ ਭਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 419) ਲਬੁ ਅਧੇਰਾ ਬੰਦੀਖਾਨਾ ਅਉਗਣ ਪੈਰਿ ਲੁਹਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1191) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜੇਹੀ ਸੁਰਤਿ ਤੇਹੈ ਰਾਹਿ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 662) ਏ ਮਨ ਜੈਸਾ ਸੇਵਹਿ ਤੈਸਾ ਹੋਵਹਿ ਤੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 755) ਕੁਸੰਗਤ ਭਾਵ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਈਰਖਾ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਦੁਸਟ ਚਉਕੜੀ ਸਦਾ ਕੂੜੁ ਕਮਾਵਹਿ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 601) ਚੰਗੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ॥
ਜਬ ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮੋਹਿ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1299) ਸੰਤੋਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਧਨ ਮਾਣ ਆਦਿਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ: ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 279) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਬਲਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ, ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245) ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਭੂਖੇ ਭਗਤਿ ਨ ਕੀਜੈ॥
ਯਹ ਮਾਲਾ ਅਪਨੀ ਲੀਜੈ॥
ਹਉ ਮਾਂਗਉ ਸੰਤਨ ਰੇਨਾ॥
ਮੈ ਨਾਹੀ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੇਨਾ॥1॥
ਮਾਧੋ ਕੈਸੀ ਬਨੈ ਤੁਮ ਸੰਗੇ॥
ਆਪਿ ਨ ਦੇਹੁ ਤ ਲੇਵਉ ਮੰਗੇ॥ਰਹਾਉ॥
ਦੁਇ ਸੇਰ ਮਾਂਗਉ ਚੂਨਾ॥
ਪਾਉ ਘੀਉ ਸੰਗਿ ਲੂਨਾ॥
ਅਧ ਸੇਰੁ ਮਾਂਗਉ ਦਾਲੇ॥
ਮੋ ਕਉ ਦੋਨਉ ਵਖਤ ਜਿਵਾਲੇ॥2॥
ਖਾਟ ਮਾਂਗਉ ਚਉਪਾਈ॥
ਸਿਰਹਾਨਾ ਅਵਰ ਤੁਲਾਈ॥
ਊਪਰ ਕਉ ਮਾਂਗਉ ਖੀਂਧਾ॥
ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਕਰੈ ਜਨੁ ਥˆØੀਧਾ॥3॥
ਮੈ ਨਾਹੀ ਕੀਤਾ ਲਬੋ॥
ਇਕੁ ਨਾਉ ਤੇਰਾ ਮੈ ਫਬੋ॥ (ਪੰਨਾ 656) ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਖਤ ਘਾਲਣਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਡਰ ਅਦਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ-ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਭ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਝੂਠੀ ਕਿਰਤ, ਛਲ ਕਪਟ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਾਏ ਧਨ ਆਦਿਕ ਦਾ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ: ਸਤ ਸੰਤੋਖਿ ਰਹਹੁ ਜਨ ਭਾਈ॥
ਖਿਮਾ ਗਹਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1030) ਪਰ ਧਨ ਪਰ ਨਾਰੀ ਰਤੁ ਨਿੰਦਾ ਬਿਖੁ ਖਾਈ ਦੁਖੁ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1255) ਵਸਤੁ ਪਰਾਈ ਅਪੁਨੀ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਦੁਖੁ ਘਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 139) ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਸੂਰ ਖਾਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ: ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 141) ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦੀ ਆਦਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਧੀਨਤਾ ਆਲਸ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਅ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਚਰਣ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾ ਵਾਪਾਰੀ ਹੋਵੈ ਕਿਆ ਮਦਿ ਛੂਛੈ ਭਾਉ ਧਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 360) ਇਤੁ ਮਦਿ ਪੀਤੈ ਨਾਨਕਾ ਬਹੁਤੇ ਖਟੀਅਹਿ ਬਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 553) ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥
ਝੂਠਾ ਮਦੁ ਮੂਲਿ ਨ ਪੀਚਈ ਜੇ ਕਾ ਪਾਰਿ ਵਸਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 554) ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਕੀਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਕੀਰਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਜਾਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ, ਪਿਆਰ, ਸੇਵਾ, ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਕ ਕਰਮ ਵਿਚ ਕਦੇ ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਪਰ-ਧਨ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਆਦਿਕ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮੀ ਹੈ : ਨਹ ਬਿਲੰਬ ਧਰਮੰ ਬਿਲੰਬ ਪਾਪੰ॥
ਦ੍ਰਿੜੰਤ ਨਾਮੰ ਤਜੰਤ ਲੋਭੰ॥
ਸਰਣਿ ਸੰਤੰ ਕਿਲਬਿਖ ਨਾਸੰ ਪ੍ਰਾਪਤੰ ਧਰਮ ਲਖ੍ਹਿਣ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਹ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਮਾਧਵਹ॥ (ਪੰਨਾ 1354) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ’ਤੇ ਮਨ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾਈ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਸਤ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੈ : ਤੁਧਨੋ ਨਿਵਣੁ ਮੰਨਣੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ॥
ਸਾਚੁ ਭੇਟ ਬੈਸਣ ਕਉ ਥਾਉ॥
ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਹੋਵੈ ਅਰਦਾਸਿ॥
ਤਾ ਸੁਣਿ ਸਦਿ ਬਹਾਲੇ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 878) ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੂੜ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ। ਉਹ ਸਤ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੂੜ ਦਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਹਵਨ, ਯੱਗ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਆਦਿਕ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਾਰਮਿਕ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਪਖੰਡ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਹ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਜਾਮੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 140) ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰਭੂਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇਤਨੀ ਵਿਕਰਾਲ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਕਿ ਉਹ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖੋਂਹਦਾ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਲੋਕਾਚਾਰ ਹੈ, ਭੇਖ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਤਿਸ ਕੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਭੁਖ ਸਭ ਉਤਰੈ ਜੋ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 451) ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵੇਂ ਜਿਤਨੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਣ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੂੜ-ਕਪਟ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ: ਕੂੜੁ ਕਪਟੁ ਕਮਾਵੈ ਮਹਾ ਦੁਖੁ ਪਾਵੈ . . .॥ (ਪੰਨਾ 773) ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰ: ਜਿਸੁ ਸਰਬ ਸੁਖਾ ਫਲ ਲੋੜੀਅਹਿ ਸੋ ਸਚੁ ਕਮਾਵਉ॥ (ਪੰਨਾ 322) ਜਿੰਨੀ ਸਚੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਸੇ ਦੁਖੀਏ ਚਲੇ ਰੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 69) ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ: ਸੋ ਤਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਜਿਤੁ ਉਪਜੈ ਨ ਪਾਪੁ॥ (ਪੰਨਾ 198) ਝੂਠ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੁਖ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਜੋ ਨਿਮਖ ਮਹਿ ਸੋ ਅਲਪ ਸੁਖੁ ਭਨੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 677) ਇਸ ਲਈ ਸਦੀਵੀਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਏ। | 
