ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।1 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ:

ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੋਨਿ ਵਿਚਿ ਉਤਮੁ ਜਨਮੁ ਸੁ ਮਾਣਸਿ ਦੇਹੀ।

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374)

ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਵਿਚ ਮਿਸ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਨਾਉਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਤਮਾ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਅਖਵਾਂਦੀ ਹੈ।2 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥
ਹਰਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤੁਧੁ ਵਿਚਿ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥
ਹਰਿ ਆਪੇ ਮਾਤਾ ਆਪੇ ਪਿਤਾ ਜਿਨਿ ਜੀਉ ਉਪਾਇ ਜਗਤੁ ਦਿਖਾਇਆ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਬੁਝਿਆ ਤਾ ਚਲਤੁ ਹੋਆ ਚਲਤੁ ਨਦਰੀ ਆਇਆ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਕਾ ਮੂਲੁ ਰਚਿਆ ਜੋਤਿ ਰਾਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 921)

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਪਲ ਪਲ ਵਿਚ ਖੀਨ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।3 ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹੀ ਭੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਕਵਾਦ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਜਗਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚੌਮੁਖੀਏ ਦੀਵੇ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਜੋਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤੁ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਦੇਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੈ।4

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ (ਤਨ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਾਂਚ ਤਤ ਕੋ ਤਨੁ ਰਚਿਓ ਜਾਨਹੁ ਚਤੁਰ ਸੁਜਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਉਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤਿੰਨੇ ਤੱਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਅੰਦਰ ਸਕ੍ਰਿਅ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਤ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਇਹ ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਉਤਭੁਜ ਅਤੇ ਸੇਤਜ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅੰਡਜ ਜੇਰਜ ਉਤਭੁਜ ਸੇਤਜ ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਜੰਤਾ॥
ਏਕੁ ਪੁਰਬੁ ਮੈ ਤੇਰਾ ਦੇਖਿਆ ਤੂ ਸਭਨਾ ਮਾਹਿ ਰਵੰਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 596)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਕਰਤਾ ਨੇ ਰਕਤ ਬਿੰਦ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਖਿਆਤ ਹੋਈ:

ਰਕਤੁ ਬਿੰਦੁ ਕਾ ਇਹੁ ਤਨੋ ਅਗਨੀ ਪਾਸਿ ਪਿਰਾਣੁ॥
ਪਵਣੈ ਕੈ ਵਸਿ ਦੇਹੁਰੀ ਮਸਤਕਿ ਸਚੁ ਨੀਸਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 63)

ਵੇਦਾਂਤਵਾਦੀ ਮੁੱਖ, ਨੱਕ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਨਾਦਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਮਯ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਸੂਖਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਜੋ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।5 ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਰਕਤ ਬੀਰਜ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਬੁੱਤ ਰੂਪੀ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੰਝੀ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨਮੈ ਕੋਸ਼ ਬੁਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਵੇਦਾਂਤਕ ਸਨ, ਹੁਣ ਅਸੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ (ਭਾਵ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਟੀ (ਮਾਤਾ ਦੀ ਰਕਤ) ਗੋਰੀ (ਲਾਲ ਹੈ) ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਦੇਹ ਬਣੀ ਹੈ:

ਪਾਨੀ ਮੈਲਾ ਮਾਟੀ ਗੋਰੀ॥
ਇਸ ਮਾਟੀ ਕੀ ਪੁਤਰੀ ਜੋਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 336)

ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਇਹ ਜੀਵ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਦਾ ਹੈ:

ਪਹਿਲੈ ਪਹਰੈ ਰੈਣਿ ਕੈ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਹੁਕਮਿ ਪਇਆ ਗਰਭਾਸਿ॥
ਉਰਧ ਤਪੁ ਅੰਤਰਿ ਕਰੇ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ਖਸਮ ਸੇਤੀ ਅਰਦਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਮੁਖੁ ਤਲੈ ਪੈਰ ਉਪਰੇ ਵਸੰਦੋ ਕੁਹਥੜੈ ਥਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 706)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤਕ ਦਸ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਨਾਲ ਰੁੱਝਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭਰਾ-ਭਾਬੀ ਤੇ ਭੈਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੇਲੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਅ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅੱਪੜ ਕੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਕਾਮ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਤਿ ਕੁਜਾਤਿ ਭੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅੱਪੜ ਕੇ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਦੇ ਵਸੇਬਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਠਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕੇਸ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।6

ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਅੰਤਹਕਰਣ, ਚੇਤਨ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਖਸ਼ਮ ਆਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਸਥੂਲ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਪੰਚ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਖੱਲੜੀ ਤਵਚਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖਮ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤਥਾ ਅਨੁਭਵਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੇ-- ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਇੰਦਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵੱਖੋ-ਵਖਰੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕੁਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਅਰੋਗੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਖ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਾਕ ਹੈ:

ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਰਿ ਰਾਖੈ ਵਾਸਿ॥
ਤਾ ਕੈ ਆਤਮੈ ਹੋਇ ਪਰਗਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 236)

ਅਨੇਕ ਜਤਨ ਕਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਸਿ ਨ ਹੋਈ॥
ਕਾਮਿ ਕਰੋਧਿ ਜਲੈ ਸਭੁ ਕੋਈ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵੇ ਮਨੁ ਵਸਿ ਆਵੈ ਮਨ ਮਾਰੇ ਮਨਹਿ ਸਮਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1062)

ਸਾ ਰਸਨਾ ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਕੇਰੇ ਰਾਮ॥
ਤੇ ਸ੍ਰਵਨ ਭਲੇ ਸੋਭਨੀਕ ਹਹਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਸੁਣਹਿ ਹਰਿ ਤੇਰੇ ਰਾਮ॥
ਸੋ ਸੀਸੁ ਭਲਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਵਨੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਜੋ ਜਾਇ ਲਗੈ ਗੁਰ ਪੈਰੇ ਰਾਮ॥
ਗੁਰ ਵਿਟਹੁ ਨਾਨਕੁ ਵਾਰਿਆ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਚਿਤੇਰੇ ਰਾਮ॥2॥
ਤੇ ਨੇਤ੍ਰ ਭਲੇ ਪਰਵਾਣੁ ਹਹਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਜੋ ਸਾਧੂ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਖਹਿ ਰਾਮ॥
ਤੇ ਹਸਤ ਪੁਨੀਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹਹਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਜੋ ਹਰਿ ਜਸੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਲੇਖਹਿ ਰਾਮ॥
ਤਿਸੁ ਜਨ ਕੇ ਪਗ ਨਿਤ ਪੂਜੀਅਹਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਜੋ ਮਾਰਗਿ ਧਰਮ ਚਲੇਸਹਿ ਰਾਮ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਵਿਟਹੁ ਵਾਰਿਆ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਹਰਿ ਸੁਣਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਮਨੇਸਹਿ ਰਾਮ॥3॥ (ਪੰਨਾ 540)

ਸਰੀਰ ਚਲਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਮ (ਪ੍ਰਾਣ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਨਹੀਂ ’ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ। ਯੋਗ ਮਤ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕ੍ਰਿਆ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਯਾਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਥਾ:

ਪ੍ਰਾਣ ਰਿਦੇ ਅਪਾਨ ਗੁਦ ਨਾਭਿ ਸਮਾਨੇ ਜਾਨ॥
ਕੰਠ ਸਥਾਨ ਉਦਾਨ ਕੋ ਸਰਬ ਸਰੀਰਾ ਬਯਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ, ਸਫਾ 167)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਿਵੇਚਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਰੀਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਰੀਰ ਕਾਇਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਬ ਲਗੁ ਜੋਬਨਿ ਸਾਸੁ ਹੈ ਤਬ ਲਗੁ ਇਹੁ ਤਨੁ ਦੇਹ॥
ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵਈ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਤਨੁ ਖੇਹ॥ (ਪੰਨਾ 20)

ਕਾਇਆ ਮਹਲੁ ਮੰਦਰੁ ਘਰੁ ਹਰਿ ਕਾ ਤਿਸੁ ਮਹਿ ਰਾਖੀ ਜੋਤਿ ਅਪਾਰ॥(ਪੰਨਾ 1256)

ਹੁਣ ਅਸੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਮਨ:

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਸੁੱਖ ਸੰਕਪਲ, ਇੱਛਾ, ਰਾਗ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਬੋਧ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਸੰਕਲਪ, ਵਿਕਲਪ, ਇੱਛਾ ਤਥਾ ਖਿਆਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਦਾ ਹੀ ਕਰਮ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਿਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਇਹੁ ਮਨੁ ਸਕਤੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਸੀਉ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤ ਕੋ ਜੀਉ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਲੇ ਜਉ ਉਨਮਨਿ ਰਹੈ॥
ਤਉ ਤੀਨਿ ਲੋਕ ਕੀ ਬਾਤੈ ਕਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 342)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਆਤਮਾ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 441)

ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵ ਹੈ। ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਭੌਤਿਕ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਤਰਵਰੁ ਕਾਇਆ ਪੰਖਿ ਮਨੁ ਤਰਵਰਿ ਪੰਖੀ ਪੰਚ॥
ਤਤੁ ਚੁਗਹਿ ਮਿਲਿ ਏਕਸੇ ਤਿਨ ਕਉ ਫਾਸ ਨ ਰੰਚ॥ (ਪੰਨਾ 934)

ਬੁੱਧੀ :-

ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਫੁਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੀ, ਸਮਝਦੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਦੀ ਹੈ। ਭਲੇ, ਬੁਰੇ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਉੱਜਲ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁੱਧ, ਮੱਤ, ਸਿਆਣਪ, ਅਕਲ, ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ, ਚਤੁਰਾਈ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਸਿਆਣਪ’ ਇਸ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਿਬੇਕ ਬੁਧਿ ਸਭ ਜਗ ਮਹਿ ਨਿਰਮਲ ਬਿਚਰਿ ਬਿਚਰਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ॥ (ਪੰਨੇ 1325)

ਅਹੰਕਾਰ :

ਗੁਰਮਤਿ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਹਉਮੈਂ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਜਨ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹਉਮੈਂ’ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ਦਾ ਸੂਚਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਇਹ ‘ਹੳ’ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਜਾਂ ਸਮਸਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਹਉਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੈਂ ਮੇਰਾ। ਹਉਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤ :

ਅਤੰਹਕਰਣ ਦੀ ਇਹ ਚੌਥੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਅਨੁਭਵਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਅਰਥਾਤ ਸਦਾ ਸੁਰਜੀਤ ਤਥਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਚਿੰਤਕ ਰੂਪ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਸੁਰਤਿ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਪੰਚੀਸ ਗੁਣ :

ਗੁਰਮਤਿ ਅੰਦਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਪੰਚੀਗੁਣਾਂ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪੰਝੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਦੇਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਪੰਚ ਤਤ ਪੰਚੀਸਿ ਗੁਨਿ ਸਤ੍ਰਿ ਮਿਤ੍ਰ ਮਿਲਿ ਦੇਹਿ ਬਣਾਈ। (ਵਾਰ 1:2)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੰਝੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪਾਂਚ ਪਚੀਸ ਮੋਹ ਮਦ ਮਤਸਰ ਆਡੀ ਪਰਬਲ ਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1161)

ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੰਚੀਸ ਗੁਣ’ ਜਾਂ ਪੰਝੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-

1. ਅਕਾਸ਼ : ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦ।
2. ਵਾਯੂ : ਬਲ, ਦੌੜਣਾ, ਪਸਰਨਾ, ਸੰਕੋਚਨਾ, ਵਧਾਣਾ।
3. ਅਗਨੀ : ਨੀਂਦ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਸ਼ੋਭਾ), ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਆਲਸ।
4. ਜਲ : ਲਹੂ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਤ, ਕਫ, ਵੀਰਜ।
5. ਪ੍ਰਿਥਵੀ : ਚੰਮ, ਹੱਡ, ਮਾਸ, ਨਾੜੀ, ਰੋਮ।

ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੰਝੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:-

1. ਅਕਾਸ਼ : ਅੰਤਸ਼ਕਰਣ, ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅੰਤਰ, ਇੰਦ੍ਰਯ।
2. ਵਾਯੂ : ਵਯਾਨ, ਸਮਾਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਉਦਾਨ, ਅਪਾਨ, ਪੰਚ ਪ੍ਰਾਣ।
3. ਅੱਗ : ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਤਵਚਾ, ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਯ।
4. ਜਲ : ਹੱਥ ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਯ।
5. ਪ੍ਰਿਥਵੀ : ਸ਼ਬਦ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ, ਪੰਜ ਵਿਖਯ।

ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦ ‘ਕਾਰਨ’ ਅਗਿਆਨ (ਨਾਸ਼) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੇਤੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੁੱਚੀ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਗਜ ਮੀਨ ਕੁਰੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਪੰਖੀ ਸਰਪ ਹੋਇਓ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਹੈਵਰ ਬ੍ਰਿਖ ਜੋਇਓ॥1॥
ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ॥
ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਸੈਲ ਗਿਰਿ ਕਰਿਆ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਗਰਭ ਹਿਰਿ ਖਰਿਆ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਸਾਖ ਕਰਿ ਉਪਾਇਆ॥
ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੋਨਿ ਭ੍ਰਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 176)

2. ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਸਫਾ 305
3. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 170
4. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 114, ਭਾਗ ਦੂਜਾ

ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ:

1. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ:), ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ
2. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼
3. ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ
4. ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ
5. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ