ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1822 ਈ: (ਸੰਮਤ 1878 ਬਿ:) ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਾਦੀਆਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਬੰਧੀ ਲਾਗ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਲੱਗੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਤਿਸੰਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਆਪ ਜੀ 19 ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿਚ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਰਾਲੇ ਪਿੰਡ ਗਿੜਵੜੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਆਪ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਖੇ ਨਾਦੀਆਂ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖਟ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1861 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਖੇ ਅਰਧ ਕੁੰਡੀ ਦੇ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲੇ ਲੈ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਸੰਨ 1861 ਈ: ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1891 ਈ: ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਤਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

1. ਮੋਕਸ਼ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1922 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1865 ਈ:
2. ਸੁਰੁਤਰ ਕੋਸ਼ 1923 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1866 ਈ:
3. ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ 1934 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1877 ਈ:
4. ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 1935 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1878 ਈ:
5. ਗੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਤਰ ਦਰਪਣ 1935 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1878 ਈ:
6. ਟੀਕਾ ਜਪੁ ਜੀ, ਰਹਰਾਸਿ,
ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ 1936 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1880 ਈ:
7. ਟੀਕਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ 1939 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1882 ਈ:
8. ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1940 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1883 ਈ:
9. ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ 1942 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1885 ਈ:
10. ਗੁਰੂ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼ 1946 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1889 ਈ:

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 13 ਦੱਸੀ ਹੈ।ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰੀ ਨੇ 19 ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 21 ਸੀ। ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਗੁਰਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸੰਮਤ 1922 ਕੀ ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ ਪੁੰਨਯਾਂ ਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ ਸਹੰਸ੍ਰ ਮੋਖ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਤਿਲਕ ਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁਆ। ਪਸ਼ਚਾਤ ਅਮਰ ਮੇਦਨੀ ਕੋਸ਼ੋਂ ਸੇ ਦਸ ਸਹੰਸ੍ਰ ਨਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰ 1923 ਕੀ ਕੱਤਕ ਸੂਦੀ ਪੁੰਨਿਆ ਕੋ ਚਾਰ ਸਹੰਸ੍ਰ ਸਲੋਕ ਕਾ ਸਬਦ ਸੁਰੂਤਰ ਕੋਸ਼ ਬਣਾ। ਪਸ਼ਚਾਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੇ ਅਰਥ ਬਿਚਾਰ ਕਾ ਪਰਮ ਸਹਾਈ ਖੱਟ ਸਹੰਸ੍ਰ ਆਠ ਸੌ ਸੰਖਿਆ ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਮਤ 1938 ਮੇਂ ਮਾਘ ਵਦੀ ਛਠ ਕੋ ਸਮਾਪਤ ਕੀਆ। ਇਸ ਪਸ਼ਚਾਤ ਬਾਣੀ ਕੇ ਅਰਥੋਂ ਮੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣੇ ਹੇਤ ਪਾਂਚ ਸੌ ਪਝੱਤਰ ਸਲੋਕ ਸੰਖਿਆ ਪਰੀਖਯਾ ਪਰਕਰਣ ਚਾਰ ਸੌ ਬਾਈ ਸਲੋਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਸੀ ਸਲੋਕ ਸੰਖਿਆ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਗੁਰ ਬੰਸਾਵਲੀ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਬੰਸ ਤਰ ਦਰਪਣ ਯੇਹ ਚਾਰੋਂ ਸੰਮਤ 1935 ਮੇਂ ਸਮਾਪਤ ਕੀਯੇ।

ਜਪੁ, ਰਹਰਾਸਿ, ਆਰਤੀ, ਸੋਹਿਲਾ, ਹਜ਼ਾਰੇ ਸ਼ਬਦੋਂ ਕੀ ਟੀਕਾ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਛੇ ਸੌ ਸੋਲਾਂ ਸਲੋਕ ਸੰਖਿਆ ਸੰਮਤ 1937 ਜੇਠ ਸੂਦੀ ਤ੍ਰੌਦਸੀ ਕੋ ਸਮਾਪਤ ਕਰੀ। ਪਸ਼ਚਾਤ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਨੌਂ ਸੌ ਸਾਢੇ ਸਤਵੰਜਾ ਸਲੋਕ ਸੰਖਿਆ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਕੀ ਟੀਕਾ ਸੰਮਤ 1939 ਕੀ ਫੱਗਣ ਵਦੀ ਸ਼ਿਵ ਚਤਰਦਸ਼ੀ ਕੋ ਸਮਾਪਤ ਕਰੀ। ਪਸ਼ਚਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚਾਰ ਸਹੱਸ੍ਰ ਸਲੋਕ ਸੰਖਿਆ ਸੰਮਤ 1940 ਕੀ ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸਪਤਮੀ ਕੋ ਸਮਾਪਤ ਕਰੀ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੇ ਨਾਮੌ ਕਾ ਕੋਸ਼ ਤਥਾ ਟੀਕਾ ਭੀ, ਅਲਪ ਰਹੇ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਕਿਰਪਾ ਸੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਸੰਖਿਆ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਂਗੇ (ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸਫਾ 337-338)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਈ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਕੀਰ ਪਿੱਟਣ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਅਨਰਥ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਥਾਨਿਕਾ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਵਿਚਾਰ ਨਿਸ਼ਠਤਾ ਬਹੁ ਗਯਤਾ, ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।2

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ (ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ)

ਵਿਆਖਿਆ: ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਚੱਪੂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਬੇੜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਕੀ ਜੋ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦੀ।3

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਬਲਕਿ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੁ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੁਹਿਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨਰਥ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਹੀ ਟੀਕਾ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਟੀਕਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਟੀਕਾਵਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਪਿੰਜਕਾ ਦੂਜੀ ਅਪਿੰਜਕਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਿੰਜਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਿੰਜਕਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕੁਝ ਕੁ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ। ਇਹ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਅਵਤਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲੀਆਂ।4

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਟੀਕਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

1. ਪਦ-ਛੇਦ, 2. ਪਦਾਰਥ-ਉਕਤੀ, 3. ਵਿਗ੍ਰਹ, 4. ਵਾਕ-ਯੋਜਨਾ, 5. ਆਪੇਖ, 6. ਸਮਾਧਾਨ।

ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖੇਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਥਾਏ ਸਾਡੀ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ :

ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਟੀਕੇ ਦੀਆਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੀਕੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਭਗਤੀ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਸੰਨ 1885 ਈ: ਸੰਮਤ 1942 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਮਹੰਤ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨਿਵਾਸੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਰਾਏ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸਨਜ਼ ਨੇ ਮੂਫ਼ੀਦ ਆਮ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਵਾਇਆ।

ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਸਫਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਮਾ, ਟੀਕੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਭਾਵ ਅਰਥ, ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਕੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 460 ਸਫੇ ਹਨ। ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਕਾ ਐਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਲ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਮਤਲਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਖਰਾਰਥ ਦੀ ਲੋੜ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੋਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਟੀਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਵ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਹੈ।5

ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਟੇਢਾ ਅਰਥ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਟਰੰਪ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਬਲਕਿ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਰੰਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਥਿੜਕ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜੇਸੈ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕੇ ਤਰਜ਼ਮੇ ਮੇ ਮੋਤੀਯੋਂ ਕੋ ਈਂਟ ਅਰ ਅਗਰ ਚੰਦਨ ਕੋ ਚੂਨੇ ਕੀ ਲਿਪਾਈ ਕੀ ਜਗਹ ਲਿਖਤਾ ਹੈ ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਤਿਸਲਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ ਈਂਟ ਕੀ ਜਗੇ ਜੇਕਰ ਮੋਤੀਯੋਂ ਸੇ ਮੰਦਰ ਉਸਾਰੇ ਰਤਨੋਂ ਸੇ ਉਸ ਕਾ ਜੜਾਊ ਹੋਵੇ। ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਗੂ ਅਗਰ ਚੰਦਨ ਸੇ ਵਹੁ ਲੀਪੇ ਜਾਵੇ। ਤਬ ਐਸੇ ਮੰਦਰੋਂ ਕੋ ਦੇਖ ਕਰ ਮੈ ਮਤ ਭੁਲ ਜਾਵਾਂ। ਭੁਲੇ ਹੂਏ ਕੋ ਨਾਮ ਨਾ ਚਿਤ ਆਵੇ। ਸੋ ਉਸ ਕਾ ਯਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਉਸ ਕਾ ਅਰਥ ਐਸੇ ਹੈ। ਈਂਟ ਪੱਥਰ ਸੇ ਚੂਨਾ ਲਗਾ ਕਰ ਮੰਦਰ ਉਸਰੇ। ਅਰ ਕਲੀ ਕਾ ਲੇਪ ਕਰ ਤਿਨ ਮੇਂ ਸ੍ਵਰਣ ਕੋ ਪਾਣੀ ਸਾਥ ਮੋਤੀ ਤ ਰਤਨੀ ਹੋਹ ਜੜਾਉ ਹੋਵੇ। ਅਰ ਐਸੇ ਮੰਦਰ ਮੈਂ ਬੈਠਨੇ ਵਾਲੇ ਮੁਝ ਕੋ ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਗੂ ਅਗਰ ਚੰਦਨ ਕਾ ਲੇਪ ਸਰੀਰ ਮੇਂ ਲਗਾਵਨੇ ਹੇਤ ਆਵੇ ਚਾਉ। ਆਪਣੇ ਚਿਤ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋ ਭੀ ਮਂੈ ਭੁਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ।6

ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਸਟੀਕ:

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਫੇ 466 ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਦੇ 520 ਸਫੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੇ 986 ਸਫੇ ਹਨ। ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ-ਪਾਊ ਸਥਾਪਨਾ ਇਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰਚੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਸਫਾ 316 ’ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ? ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਚਾਰ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ :

1. ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਇਕ ਕਿਤਾਬ/ਪੋਥੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ- ਆਸਾ ਹਥਿ ਕਿਤਾਬ ਕਛਿ ਕੂਜਾ ਬਾਂਗ ਮੁਸੱਲਾ ਧਾਰੀ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੋਥੀ ਉਤਰੋਤਰੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਪਾਸ ਚਲਦੀ ਆਈ ਹੋਵੇ।
2. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ (ਸਾਖੀ 57) ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਜੋ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀ (ਸੋ ਪੋਥੀ ਜੁਬਾਨਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੋਗ ਮਿਲੀ) ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਤੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
3. ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਆਦਿ।
4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।

ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਲੋਕ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੀ।7 ਇਸੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ੰਕਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਚਾਰ ‘ਭਗਤ’-- ਛੱਜੂ, ਕਾਨ੍ਹਾ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਪੀਲੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸੁਣਾਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।8

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਦੋ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਟੀਕਾ ਗੁਰਭਾਵ ਦੀਪਿਕਾ :

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਪੁ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਸਫੇ ’ਤੇ ਟੀਕੇ ਦਾ ਅਰੰਭ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਕ ਕਬਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਸੰਨ 1881 ਈ: ਹੈ। ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖੁਸ਼ਨਵੀਸ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 272 ਸਫੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਛਪਾਈ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜਪੁ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਰਹਰਾਸਿ ਅਤੇ ਸੋਹਿਲਾ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿੱਧੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਵਿਚਾਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਗੁਰਭਾਵ ਦੀਪਿਕਾ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ੴ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।9

ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਲੋਕ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨਯਾਯ, ਵੇਦਾਂ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਿਤ ਉਪਾਦਾਨ ਕਾਰਣ, ਕ੍ਰਿਤਿਮ-ਅਕ੍ਰਿਤਮ ਰੂਪ, ਕਾਰਣ-ਅਕਾਰਣ ਸਰੂਪ, ਨਿਖੇਧ ਵਚਨਾਂ ਅਤੇ ਤਟਸਥ ਲਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।10

ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਸੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟੀਕੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ-ਗੁਰੂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼:

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਿਤ-ਕਿਤੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਛਾਪ ਉਹ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਕਰ ਕੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚ-ਧੂਹ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਸ਼ੰਕੇ ਨਵਿਰਤ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਵੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਕੋਲ ਜਿਤਨਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਅਤੇ ਸਰਲ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਮੁਕਤੀ, ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ, ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਚਮਤਕਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸਫਾ 587.
2. ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰੀ, ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸਮੀਖਸ਼ਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ, ਸਫਾ 22.
ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਰੋਤਮ, ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ, ਸਫਾ 35
3. ਜਿਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾ ਜਾਪੇ ਤਿਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪੜਣਾ ਕਿਯਾ।
ਜਿਸ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਵੰਝ ਨ ਚੱਪਾ ਤਿਸ ਬੇੜੀ ਦਾ ਚੜਨਾ ਕਿਆ।--ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ, ਸਫਾ 35.
4. ਟੀਕਾ ਨਾਮ ਏਕ ਪਦ ਕਾ ਦੂਸਰੇ ਪਦੋਂ ਸੇ ਅਰਥ ਔ ਤਾਤਪਰਯ ਕਾ ਹੈ। ਸੋ ਜੋ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀ ਹੋਵ। ਏਕ ਪਿੰਜਕਾ ਏਕ ਅਪਿੰਜਕਾ। ਗ੍ਰੰਥ ਕੇ ਸਰਬ ਪਦੋਂ ਕੋ ਪਿੰਜਕਾ ਕਹੇ ਹੈ। ਕਹੀਂ ਕਹੀਂ ਬਯਾਖਯਾ ਕੋ ਅਪਿੰਜਕਾ ਕਹੇ ਹੈ। ਵਹ ਦੋਨੋ ਆਗੇ ਦੋ-ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀ ਹੋਵੇ। ਏਕ ਅਵਤਰਣ ਵਾਲੀ ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲੀ। ਅਵਤਰਣ ਵਾਲੀ ਮੇ ਅਵਤਰਣ ਨਾਮ ਉਥਾਨਿਕਾ ਕਾ ਹੈ।
5. “ਬਾਣੀ ਕਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਸੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਹੈ। ਜੋ ਔਰ ਬ੍ਰਿਤੀਯੋਂ ਸੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਸੋ ਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਲਿਯੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਤਰਜਮਾਨ ਵ ਟੀਕਾ ਵੈਸੀ ਕਰਤੇ ਹੈਂ।ਜਿਨ ਮੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਕੇ ਪਾਠੋਂ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾਮ ਹੀ ਆਵੇਂ। ਮੂਲ ਕਾ ਭਾਵ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰੰਤੂ ਯਹ ਰੀਤ ਭਲੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਹੇ ਤੇ ਜੇਕਰ ਸੀਧਾ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਤਬ ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੇਂ ਭਾਵਆਰਥ ਕਰਤੇ ਹੈ। ਅਰ ਪਾਰਸੀ ਮੇਂ ਮੁਰਾਦੀ ਮਾਯਨੇ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਸੋ ਨਾ ਕਰਨੇ ਹੋਂਗੇ ਔਰ ਕਰੇ ਹੈਂ। ਯਾਤੇ ਜਹਾਂ ਸੀਧਾ ਸੰਭਵੇ ਸੀਧਾ ਕਰੇ ਜਹਾਂ ਸੀਧੇ ਸੇ ਵਕਤਾ ਕਾ ਬਾਂਛਿਤ ਅਰਥ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਤਹਾਂ ਪਰਮਾਰਥ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਸਯਾਣੇ ਪੁਰਖੋਂ ਕੇ ਪਦੋਂ ਕੇ ਅਰਥ ਕਾ ਲਾਭ ਉਸ ਸੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਕਾਹੇ ਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਭਾਵਾਰਥ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਭਾਵਅਰਥ ਮੇ ਅਖਰਾਰਥ ਹੋਵੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਯੇ ਪਹਿਲੇ ਅਖਰੋਂ ਕਾ ਅਰਥ ਯਾਤੇ ਉਤੇ ਟੀਕੇ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਥਾਨਕਾ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਸਫਾ 7
6. ਉਥਾਨਕਾ, ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਸਫਾ 6.
7. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 316
8. ਬੀਬੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ (ਮਦਾਨ), ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਸਫਾ 368
9. ਸਵਵੇ ਸਿਧ ਸੁਧ ਬੁਧ ਨਿਯਤ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਨਿਰਜੁਰ ਨਿਰੀਹ ਨਿਰਦੋਸ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਆਦਿ ਅਖੰਤ ਸੇ ਵਿਹੀਨ ਰੂਪ ਅਲਖ ਅਪਾਰ ਪਾਰ ਨਿਸ਼ਿਲ ਪਸਾਰ ਹੈ। ਏਕ ਰੂਪ ਏਕ ਜੋਤਿ ਏਕ ਸੁਸ਼ ਏਕ ਉਤ, ਏਕ ਨਿਧਾ ਏਕ ਦੇਵ ਏਕ ਏਕੰਕਾਰ ਹੈ। ਵਾਹੀ ਨਿਜ ਆਯ ਸੇ ਪਸਾਰ ਜੀਤ, ਤੀਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਹਾਯੋ ਗਿਰਾਸਾਰ ਉਂਕਾਰ ਹੈ। ਗੁਰ ਭਾਵ ਦੀਪਿਕਾ, ਸਫਾ 2.
ਤਾਹੀ ਉਪਦੇਸ ਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ ਪੁਜ ਗੰ੍ਰਥ ਗੁਰੂ ਬੋਧਿਕ ਤ੍ਰਿਕਾਂਨਨ ਮੈ ਭਗਤਿ ਗਯਾਨ ਅਤਿ ਹੀ। ਸਾਧਨ ਸਮੂਹ ਔਰ ਮੋਹ ਮਾਸਤ ਸੰਮਤ ਈਸਿ ਭਕਤਿ ਗੁਰੂ ਅਕਿਤ ਸਾਸਤ੍ਰ ਮਨ ਸਤਈ।
ਮਾਨੁਸ ਜਨਮ ਦੁਲੰਭ ਸਮ ਜੀਵਨ ਮੈ ਪਾਇ ਮਤ ਸ਼ੇਵੋ ਮਨ ਲਾਇ ਜਤ ਕਤ ਹੀ।
ਏਕ ਈਸ ਦਸੋ ਗੁਰ ਬਾਰਏ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਥ ਤੈਥੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੰਦੇ ਸਭੀ ਦਾਯ ਗਤਿ ਕੀ। ਉਹੀ ਸਫਾ 4-5
10. ਬੀਬੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ (ਮਦਾਨ), ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਸਫਾ 367.

ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ:

1. ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ), ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਰੋਤਮ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1985.
2. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ, 1990
3. ਪੰ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ, ਸ੍ਰੀ ਨਿਰਮਲ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ, ਕਨਖਲ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1979
4. --, ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸ੍ਰੀ ਨਿਰਮਲ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ, ਕਨਖਲ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ, 1975
5. --, ਗੁਰਭਾਵ ਦੀਪਿਕਾ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ ,1881, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਨੰ. ਰੇਅਰ 927.
6. ਪੰ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸਨਜ਼, ਲਾਹੌਰ, 1885.
7. --, ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਸਟੀਕ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸਨਜ਼, ਲਾਹੌਰ, 1882.
8. --, ਗੰ੍ਰਥ ਗੁਰੂ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼, ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸਨਜ਼, ਲਾਹੌਰ, ਭਾਗ-1, 1891, ਭਾਗ-2, 1896.
9. ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾਦਕ), ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ.।