ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੈਦਗਿਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੰਘ ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਡਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ‘ਕਲਯੁਗੀ’, ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਮਹੰਤ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੈਦਗਿਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹੰਤ ਜੀ ਨੇ ਵੈਦਗਿਰੀ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਮਾਣ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਵਾਸ ਤਕ ਨਿਭਾਇਆ।

ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਠਾਣ ਲੋਕ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਖੁਦਾ’ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੱਸ! ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ‘ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ’ ਪੈ ਗਿਆ। ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ’ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕੁੱਲ 1916 ਸਫੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੰਨ 1935 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਰਹੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਹਰਖੋਵਾਲ) ਨੇ ਸੰਨ 1999 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਗੱਗੋਬੂਹਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸੰਨ 1768 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸ ਫੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਅਜੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਅਟਾਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪ ਬਹੁਤ ਡੀਲ-ਡੌਲ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕੱਦ-ਕੱਠ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਸੋ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਰੀਰਿਕ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ।

ਲੱਗਭਗ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਛੁੱਟੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਡਾਕਾ ਪਿਆ। ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਪ ਨੇ ਡੱਟ ਕੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪ ਦੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੀ ਜਦੋਂ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਪਿਸ਼ੌਰ ਬਦਲ ਗਈ ਤਾਂ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਦਾ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਭਾਈ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਭੂਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਭੂਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਲੱਗ ਗਈ।

ਪਿਸ਼ੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਵਾਰ ਪੰਜ ਤਾਰੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਜ਼ੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਲੜਦਿਆਂ- ਲੜਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖੰਡਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ। ਆਪ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਆਏ-ਗਏ ਸਾਧ ਸੰਤ ਦੀ ਦਿਲੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਆਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਬਾਲਣ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਬਾਲੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਚਾਰੇ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਧਰ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ, ਉੱਧਰ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਹ! ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਖੱਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਪਿੰਡੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ (ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ) ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਿ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (ਊਨਾ) ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਪਾਸ ਆਪ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, ਜਾਉ ਤੇ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉ। ਖੀਸਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਤੇ ਹੱਥ ਤੁਹਾਡਾ ਕਦੇ ਤੋਟ ਨਾ ਆਵੇਗੀ।

ਊਨੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਆ ਕੇ ਮਾੜੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਸੰਨ 1825 ਈ: ਵਿਚ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਲੈ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਡੇਰਾ ਸੰਤਪੁਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਾਧੂ ਸੰਤ ਆਪ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਤੁੱਟ ਲੰਗਰ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਏ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਦੇਖ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਲੋਹਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 20-25 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਸੱਤ ਸੌ ਮਣ ਆਟਾ ਤੇ ਢਾਈ ਸੌ ਮਣ ਦਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਾਸ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਤਨੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਸਮਝਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ:

ਸਿੰਘ ਮੁਛ ਭੁਯੰਗ ਮਣਿ ਸੂਰ ਸ਼ਰਨ ਪਇਆਂ।
ਕ੍ਰਿਪਨ ਕੇ ਘਰ ਲਛਮੀ ਚਾਰੇ ਦੇਣ ਮੋਇਆ।
ਸਰਣਾਗਤ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰ ਦੇਣਾ;
ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਦਿਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਡੇਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਖੀਰ ਬਾਬਾ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਸੁਰਖੁਰੂ ਹੋਏ।

ਜਦੋਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਕਿ ਆਪਣਾ ਡੰਡਾ ਡੋਰੀਆ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿੱਧਰੇ ਚਲੇ ਜਾਉ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨੇ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਤਿੰਨੇ ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ। ਸ਼ਰਨ ਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਭੇਜ ਦਿਉ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਅਜਿਹਾ ਕੋਰਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਫੌਜ ਉਲਟ ਪਈ ਤੇ ਇਕ ਦਮ ਤੋਪਾਂ ਦਾਗਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹਸਲ੍ਹਾਰ ਕੰਵਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਫੌਜਾਂ ਸਣੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੱਥ ਉਠਾ ਕੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਭਾਈ ਡੋਗਰਾ ਚਾਲ ਖੇਡ ਗਿਆ ਜੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹੱਥ ਚੁੱਕੇਗਾ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਭਾਈ ਹਨ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਆਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤਣਗੇ।’ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਿਹੱਥੇ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ। ਇਤਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਤੋਪ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪੱਟ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਚੋਬਦਾਰ ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਕਿ ਵਾਹ:

"ਯਾਰੀ ਪਰਖੀਏ ਯਾਰਾਂ ਦੀ ਜਦ ਮਾਰ ਪਏ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ"

ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸੰਮਤ 1901 ਸੰਨ 1844 ਈ: ਵਿਚ 27 ਵੈਸਾਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਹੱਥੋਂ ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਕਵੀ ਗ਼ਮ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਢਾਹ ਤੋਪਾਂ, ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਸੰਤ ਤੇ ਸਾਧ ਮੀਆਂ।

ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਉਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਡੇਰਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਿਹਾ ਬੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ,
ਲੁੱਟ ਪੁੱਟ ਬਰਬਾਦ ਕਰਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਭੀ ਥਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਉ ਨੇ,
ਅਧਮੂਲ ਫਤੂਰ ਮਚਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਬਿਨਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸੰਤ ਸਤਾਇ ਕਰ ਕੇ,
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਬੇੜਾ ਡੁਬਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆਂ ਹੱਥ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘਾ,
ਚੜ੍ਹ ਮੂਰਖਾਂ ਰਾਜ ਗਵਾਇ ਦਿੱਤਾ।

ਆਪ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਸਣੇ ਪਲੰਘ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮੁੱਠੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਪਲੰਘ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਫੈਲੀ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਭੜਕ ਉੱਠੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਮਾਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੋ ਗਜ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਲਾਭ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਹ ਜਜ਼ਬਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 360 ਸਥਾਨ ਹਨ। ਚਾਰ ਸਥਾਨ ਮੁੱਠੀਆਂਵਾਲ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਗੋਬੂਹਾ, ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਠੱਟਾ ਟਿੱਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਰੱਤੋਕੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ 18 ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਦਸ ਛਾਤੀ ਵਿਚ, ਚਾਰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ, ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਸੀਸ ਵਿਚ ਤੇ ਦੋ ਨਲਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ।