ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਨੀਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਮਤ 1844 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜਦੇਵੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ।

ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਮੱਗਰ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਗਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਾਕਫੀਅਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਡੀਟਰ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਗਿਆਨੀ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਡੀਟਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੌਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਸੰਮਤ 1865 ਤੋਂ 1870 ਬਿ: ਤਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ।

ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਗਏ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਗੈਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਂ ਇਤਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਤ ਚਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਕਵੀ ਜੀ ’ਤੇ ਇਤਨੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਉੱਥੋਂ ਆਉਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬੜਾ ਲੰਬਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਆਯੂ ਹੁਣ 26 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਗੁਰੂ-ਜੱਸ ਅਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਵਕਤ ਉਛਾਲੇ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਚੌਂਕੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਕਾਗਰ ਬਿਰਤੀ ਗੁਰ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ! ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬ ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸਰਬ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਜੱਸ ਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖਸ਼। ਹੇ ਗੁਰੂ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ! ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਜੱਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਸੰਨ 1814 ਈ: ਨੂੰ ਬੂੜੀਏ ਆਏ ਤੇ ਕਲਮ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਜੱਸ, ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਅਮਰ ਕੋਸ਼’ ਦਾ ਉਲਥਾ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਾਮ ਕੋਸ਼’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ 1821 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ’ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ ਤੇ ਸੰਮਤ 1880 ਬਿ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਜੀ ਇਕ ਛੰਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਆਦਿ ਸੁਧਾਸਰ ਜੇ ਇਸਥਾਨਾ ਖੋਜਿ ਖੋਜਿ ਨੀਕੇ ਬਿਧਿ ਨਾਨਾ
ਲਿਖੀ ਦੇਖਿ ਕੇਤੀ ਬਹੁਥਾਈ, ਕੇਤੀ ਸੁਣੀ ਜੁ ਮਨ ਮਹਿ ਭਾਈ
ਬੀਨ ਬੀਨ ਗੁਰ ਮਹਿਮਾ ਆਛੀ, ਮਾਖਨ ਜਿਉ ਲੀਨੀ ਤਜਿ ਛਾਛੀ।

ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਬਾਰਧ ਤੇ ਉਤਰਾਰਧ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 73 ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 51 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 700 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦਾ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਲੌਕਿਕ ਤੇ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤਰਕਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਸੰਮਤ 1878 ਬਿ: ਵਿਚ ਆਪ 34 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜਗਾਧਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਰੁਹੇਲੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਲੜਕੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਸ. ਅਜੈ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮਕਸੂਦਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਅਨਰੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਮੇਮਨ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਮਾਨ ਕੌਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਕੈਥਲ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਥਾ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਬੇਬਸ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਭਰਪੂਰ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪੈ ਸਕੇ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਏ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤੱਤਪਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਨਾਮ ’ਪੁਰ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰੋਤਿਆਂ ’ਤੇ ਇਸ ਗੁਰੂ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਐਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸਰੋਤੇ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਸਤਿ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਰੌਣਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਨ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲੋਂ-ਨਾਲ ਉਤਾਰੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਉਪਮਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਭਵ ਰੱਛਯਾ ਕਰੇ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਇਸ੍ਰਾ।
ਗੁਰ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਲਿਖ ਕਾਵਯ ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਸਸਿ ਕਾਵਯਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ।
ਗਵਰਿ ਕਵਿਤਾ ਮਧੁਰ ਅਤਿ, ਯਮਕ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਾਸ।
ਮਨ ਮੋਹਿਤ ਕਵਿ ਕੋ ਵਿਦਿਹਾਂ ਭਾਵ ਬਡੇ ਜਹਿ ਭਾਸ।
ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜਸ ਕੋ ਰਚਯੋ ਸੁੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਕ
ਕਵਿਤ ਭਾਵ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਖੇ ਮਨਹਰਿ ਭੂਪਿਥ ਰਾਂਕ।
ਕਵਿਤਾ ਕਵਿਤਾ ਅਪਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਨ ਕੋ ਪਹਾਰ ਹੈ।
ਕਿ ਮਾਧੁਰੀ ਅਗਾਰ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵ ਕੋਸ਼ ਹੈ।
ਭੂਖ਼ਨ ਹੈ ਕਵਿ ਕੇ ਕਿ ਦੁਖਨ ਹਾ ਕਵਿ ਕੇ।
ਬਿਦੁਖਨ ਕੇ ਬੀਚ ਬੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰਿ ਦੋਸ਼ ਹੈ॥

ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੋਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਨੀ ਸੋਭਾ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਸੰਮਤ 1880 ਬਿ: ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਮਹਾਂਕਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਹਵੇਲੀ ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਹਾਥੀ’ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਸੰਤ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਥਯਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਇਕ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਤਾਂ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਕਲਗੀਧਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜੱਸ ਗਾਇਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਪਰ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ।

ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਜਦ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰ ਉੱਠਿਆ। ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਵੰਨਗੀ ਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਜਹਿਰ ਕੀ ਜੌਹਰ ਹੈ ਕਿ ਕਹਿਰ ਕੀ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ।
ਕਾਲਕਾ ਕਰਾਲ ਕੀ ਹੈ ਬੜੀ ਬੜੀ ਕੂਕੇ ਹੈ।
ਬੀਜਰੀ ਕੋ ਪੁੰਜ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਹੀ ਕੁੰਜ ਹੈ।
ਜਮਾਤ ਜਮ ਗੂੰਜ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਪਨ ਕੀ ਸੂਕੇਂ ਹੈ।
ਕਲਹ ਕੀ ਕਲਾਹਲ ਹਲਾਹਲ ਕੀ ਨਲਕੀ ਹੈ।
ਭਨ ਕਿ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪਾਵਤ ਭਬੂਕੇ ਹੈਂ।
ਅਤ ਗਜ਼ਬ ਹੈ ਕਿ ਕੋਪ ਲਬਾਲਬ ਹੈ।
ਕਿ ਮਜ਼ਾਹਬ ਕਿ ਬਿਜੈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬੰਦੂਕੇ ਹੈ॥

ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਕਥਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਕੈਥਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਖਾਹਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਲਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਲਾਇਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਰੱਖ ਲਵਾਂ। ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹੇ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1882 ਬਿ: ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੈਥਲ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ ਪਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਸਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਥਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਕੈਥਲ ਵਿਖੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਸਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵੇਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਹੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਹਾਥੀ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀਨਾ ਵੀ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗੁਰਮੁਖਾ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕਾਰ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਖਰਚਾ ਕਰੀ ਜਾ। ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਹੈ, ਬਸ ਤੂੰ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਮਨੋਂ ਹੋ ਕੇ ਕਰੀ ਜਾ ਗੁਰੂ ਤੇਰੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰੇਗਾ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਕੈਥਲ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੈਥਲ ਦੇ ਇਕ ਸਾਧੂ ਆਨੰਦਘਣ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ। ਆਨੰਦਘਣ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨ ਆਇਆ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ। ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੂੜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਦੇ ਪਦ ਅਰਥ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਟੀਕਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਣ ਅਥਵਾ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਉਸ ਦਾ ਗਰਬ (ਅਹੰਕਾਰ) ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।

ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਮਾਇਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਦਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ‘ਮੋਰਖਲੀ’ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ’ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ 1893 ਬਿ: ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਟੀਕਾ ਹੁਣ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਜੱਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਦਯ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਟਰ ਹੋਵੇ ਉਹ ਭੇਜ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਮੈਟਰ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਆਪ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਗਏ। ਕਈ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਕ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਸਤ-ਲਿਖਤ ਸੰਚੇ ਦੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ 1892 ਬਿ: ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਵੀ ਜੀ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਬਲਕਿ ਚਾਰ ਤਕੜੇ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਵੀ ਜੀ ਆਪ ਆਪਣੀ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਐਸੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਈ ਘੰਟੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਪਰ ਇਤਨਾ ਕਾਬੂ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਬੋਲਿਆ ਛੰਦ ਫੇਰ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ 64 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੰਦ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਢਾਈ ਲੱਖ ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਖੂਬੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਇਕ ਰਸ ਸਰੂਰ ਛਿੜਕਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਮਤ 1900 ਬਿ: ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਕ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਇਹ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਦਯ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਆਪ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਕਰ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਪਾ-ਧਾਪੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਧ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਿਰਬਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਤਤਪਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਸੰਗਤਾਂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਫੁੱਲ ਮਾਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਆਪਣੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਘਾਲ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸਮੇਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਦਿਉ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਇਹ ਤੁੱਛ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਪੰਥ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਬਖਸ਼ੇ, ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਕੇਸਾਂ ਸਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭੇ। ਅਰਦਾਸੀਏ ਨੇ ਉਕਤ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮਿਤੀ 6 ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1900 ਬਿ: ਵਿਚ ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ 56 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਯੂ ਬਤੀਤ ਕਰ ਕੇ ਕੈਥਲ ਵਿਖੇ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਰ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਜੀ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਭਾਵੇਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਕਵੀ ਜੀ ਅੰਦਰ ਗੁਰਮਤਿ ਰੁਮਕਦੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਸੁਧਾ ਕੀ ਤਰੰਗਣੀ ਸੀ ਰੰਗ ਭ੍ਰਮ ਭੰਗਨੀ ਸੀ ਮਹਾਂ ਸ੍ਵੇਤ ਰੰਗਨੀ ਮਹਾਨ ਮਨਮਹਨੀ ਹੈ।
ਕਿਥੇ ਯਹ ਹੰਸਨੀ ਸੀ ਮਾਨਸਾ ਵਤੰਸਨੀ ਸੀ, ਗਨੀਨ ਪ੍ਰੰਸਸਨੀ ਸੀ ਸਰਬ ਜਗ ਜਾਨੀ ਹੈ।
ਕਿਧੰ ਚੰਦ ਚਾਂਦਨੀ ਸੀ ਮੋਹ ਘਾਮ ਮੰਦਨੀ ਹੈ, ਰਿਦੇ ਕੀ ਅਨੰਦਨੀ ਸਦੀਵ ਸੁੱਖ ਦਾਨੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੇਮ ਪਟਰਾਨੀ ਸਯਾਨੀ ਗਯਾਨ ਕੀ ਜਨਨਿ ਜਾਨੀ, ਗੁਨੀ ਭਨੀ ਬਹਨੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ।

ਕਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕੋਈ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ’ਤੇ ਆਸ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, “ਅਬ ਆਨ ਕੀ ਆਸ ਨਿਰਾਸ ਭਈ, ਕਲਗੀਧਰ ਧਾਰ ਕੀਉ ਮਨ ਮਾਹੀ॥” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਛਾਏ ਜਾਤੀ ਏਕਤਾ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਲਾਏ ਜਾਤੀ ਹੋਵਤੀ ਕੁਚੀਲਤਾ ਕਤੇਬਨ ਕੁਰਾਨ ਕੀ।
ਪਾਪ ਹੀ ਪਰਪੱਕ ਜਾਤੇ ਧਰਮ ਧਸੱਕ ਜਾਤੇ ਵਰਨ ਗਰਕ ਜਾਤੇ ਸਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਕੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਵਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਹੋਤੇ ਰੀਤ ਮਿਟ ਜਾਤੀ ਕਥਾ ਵੇਦਨ ਪੁਰਾਨ ਕੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਪਰਮ ਸੂਰ ਮੂਰਤਿ ਨਾ ਹੋਤੀ ਜੋ ਪੈ ਕਰੁਣਾਨਿਧਾਨ ਕੀ।

ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ “ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ” ਦੇ ਸਫ਼ਾ 206 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ।