ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਚਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੈ। ੴਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1) ‘ਜਪੁ’ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੰਦ, ਸੁਖਮਨੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਓਅੰਕਾਰ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸਲੋਕ ਹੈ : ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ॥
ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1) ਇਸ ਸਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 38 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਿਯਮ, ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨਦਰਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੁਕਮੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਕਾਰ ਕਮਾਉਣੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈ ਕੂੜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹਉਮੈ ‘ਵਿੱਥ’ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਾਂ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਸੋਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿਚ ਇਸ ਮੂਲ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਮਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿੱਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਵਾਕ ਹੈ : ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1) ਉੱਤਰ ਇਹ : ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1) ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਜੁਗਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮਾਂ, ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਥਾਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਵੱਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਲੋਭ, ਸਵਾਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਊਣਤਾਈਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ : ਗਾਵੀਐ ਸੁਣੀਐ ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ ॥
ਦੁਖੁ ਪਰਹਰਿ ਸੁਖੁ ਘਰਿ ਲੈ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 2) ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਰੂਪੇ ਗਏ ‘ਨਾਮੀ ਤੇ ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੁਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਸਿਮਰਿਆ, ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵਿਚ ਆਪਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਨੂਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਨੂਰੋ-ਨੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 8) ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਤਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਮੋਲਕ ਦਾਤ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ ਉਸਾਰੂ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਉਥਾਨ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਜੁਗਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਪਾਪ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ‘ਖ਼ਵਾਜਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ’ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ, ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਚੀਨ, ਬਰਮਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰੋੜਾਂ ਜੀਵ ਇਸ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਕਰਤੇ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। | 
