ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ (Connotation) ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਞ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ, ਮੁਹਾਵਰਾ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਕਤਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।2 ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਭਾਂਤ ਉਠਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸੂਖਮ ਭਾਂਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਹਿਤ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ ਜਿਵੇਂ– ਟੀਕਾ,ਵਿਆਖਿਆ, ਭਾਸ਼, ਪਰਮਾਰਥ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਯਾਯੇ, ਨਿਰੁਕਤ ਆਦਿ ਵੀ ਸੰਮਿਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ੀ ਅਰਥ,ਪ੍ਰਯਾਯੇ,ਨਿਰੁਕਤ, ਟੀਕਾ, ਭਾਵਾਰਥ, ਵਿਆਖਿਆ, ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚਾਰ, ਸਾਰ ਆਦਿ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।3

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਵਿਧੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਲਈ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਥਾਕਾਰੀ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਉਲਥਾਕਾਰੀ। ਕਈ ਸੱਜਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ-ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਹ ਦਰੁੱਸਤ ਨਹੀਂ। ਕਥਾਕਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਅਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਯ ਇਸੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸਰਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ4। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ :-

1. ਪੁਰਾਤਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ
2. ਨਵੀਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ
3. ਆਧੁਨਿਕ ਟੀਕਾਕਾਰੀ 5

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕ ਭੇਖਾਂ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਏ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।6

ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਸਿਖਿਆਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ “ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ” ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ। ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ' ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ।7 ਪ੍ਰੋ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।8 ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦਬਧ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੁਹਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।9

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਟੀਕਾ ਅਥਵਾ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਉੱਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਹਰਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਸਚਖੰਡ ਪੋਥੀ' ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 217 ਸ਼ਬਦਾਂ,ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ਛੰਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ’ (ਸੈਂਚੀ ਦੂਜੀ) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲੰਬੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀਆਂ ਜਪੁਜੀ, ਓਅੰਕਾਰ (ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ), ਪਟੀ (ਰਾਗ ਆਸਾ), ਬਾਰਹਮਾਹ (ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ), ਅਤੇ ਸਿਧਗੋਸਟਿ (ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਰਥ ਲਿਖੇ। ਚਤੁਰਭੁਜ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੇਵ ਰਚਿਤ ਵਾਰਾਂ, ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਲਿਖੇ।10

ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇਹ ਟੀਕੇ-ਪਰਮਾਰਥ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸਲੋਕ ਦੇ ਟੀਕੇ-ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਥਾਨਕਾ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਣਲੋੜੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ……………ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਥਾਂ ਪਰ ਥਾਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਕਿਆਂ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਟੀਕਿਆਂ/ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂਤਕ ਅਰਥ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਵ- ਅਰਥ ਹੀ ਦਿਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੂਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਧੁੰਧਲੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਪਸ਼ਟ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ।11 ਉਂਜ ਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਟੀਕੇ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਰਚਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਧਤੀ ਨੇ ਅਗਲੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।12

ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਦਿ ਸੰਚਾਲਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਗਿਆਨੀ' ਦੀ ਪੱਧਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਣ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ 'ਗਿਆਨੀ ' ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਇਉਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਚੱਲ ਪਈ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਟਕਸਾਲ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਟਕਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।13

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿਰਮਲੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਤੇ ਧਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਅਰਥ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕਾਰਣ, ਨਿਰਮਲੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਏ।14

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।15 ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੱਜ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਹਨ ਉਹ ਇਸੇ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ।16 ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੂਰਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਟੀਕੇ ਸੰਪੂਰਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਸੇਖਾਵਾਂ, (ਟੀਕਾ ਫਰੀਦਕੋਟ), ਗਿਆਨੀ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ), ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਖੂਵਾਲ (ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ), ਪੰਡਿਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਪਣ-10 ਜਿਲਦਾਂ) ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸੰਪੂਰਣ ਦਾ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।17

ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਟੀਕਾ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਬੜਾ ਮਹੱਤਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ।18 ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ।19 ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦਾ।20 ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਪੰਡਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਣ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਹੀ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂਤੀ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵੀ ਚੋਖੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਦਛੇਦ ਕਰਕੇ ਇਕੋ ਤੁਕ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਪਾਠ ਤੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਚਲਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਤੇ ਦੂਜੇ ਗੌਣ ਅਰਥ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।21

ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਪੁਜੀ, ਆਰਤੀ, ਓਅੰਕਾਰ, ਸਿਧਗੋਸ਼ਟਿ, ਅਨੰਦ ਤੇ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਪੂਰਣ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਦਾਂਤ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਤੱਤ ਵਧਣ ਲੱਗੇ।22

ਸੇਵਾਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਅੱਡਣਸ਼ਾਹ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਟੀਕਾਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ।23 ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਤੇ ਹੋਏ ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਥਾਂ ਪਰ ਥਾਂ ਹਿੰਦੂ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ, ਬਾਲਮੀਕ, ਭਭੀਸ਼ਨ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧਰ, ਜੈਮਨ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਂਞ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।24 ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਦੇ ਇਸ ਟੀਕੇ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟੀਕਾਕਾਰ ਨੇ ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਚੇਤੰਨ ਭਾਂਤ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਭ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚਲੀ ਇਕ ਕੜੀ ਵਰਗੀ ਸਾਂਝ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਹਰ ਪਉੜੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟ ਰਹੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਮੂਲ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇਕ ਬਾਕਾਇਦਾ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।25

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੋਈ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੋੜ ਕਟਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਰਥਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਰੁਚੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਵਿਧੀ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕੇ।26

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਟੀਕੇ ਰਚੇ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਹੁਣ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਗੋਂ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਟੀਕੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ।27 ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਨਵੀਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਤਨੀ ਮਾਂਜੀ ਸੰਵਾਰੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਸਧੂਕੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਕੋੜਕੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ। 1930 ਈ: ਤੱਕ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਫਾਈ ਆ ਗਈ ਸੀ।28 ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਆਧੁਨਿਕ ਟੀਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ :-

1. ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਤੁਕ ਦੇ ਇਕ ਅਰਥ ਹੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
2. ਅਰਥ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
3. ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
4. ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵੇਦਾਂਤ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5. ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਲੱਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।29

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਉਪਰੰਤ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਗੁਣੀ ਗਿਆਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ। ਦੂਜੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰੀਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟੀਕਾਕਾਰ ਹਨ –ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸ ਆਦਿ। ਤੀਜੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਟੀਕਿਆਂ ਜਾਂ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਿਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ।30

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਅਦੁੱਤੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਉੱਥੇ ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਬੜੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖੋਜੀ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ "ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ" ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਕੇਵਲ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਤੱਕ ਹੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕੇ ਹਨ, ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਬੜੀ ਨਰੋਈ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਕੇਵਲ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਯ ਵੀ ਹੈ, ਕੋਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣੈ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ।31

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ.ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (1894- 1958 ਈ:) ਇਕ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਚਤ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ।32 ਆਪ ਨੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕਤਾ, ਤਰਕ ਤੇ ਦਲੀਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਆਪ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਣ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।33

ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1925 ਈ: ਵਿਚ 'ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ' ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਵਰਤੀ ਗਈ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਜੇਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਜਾਪੇ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਾਕ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਮ ਤੇ ਨਵੀਨਤਮ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।34

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਧੁਨਿਕ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ 'ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ' ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਕਰਣਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਅਰਥ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ………ਪ੍ਰੋ.ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੋ ਐਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ, ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।35 ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਆਕਰਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਟੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਨਿਰਾਲੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਭਾਰੂ ਰਹੀ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਤੇ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਟੀਕੇ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਜੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਯਤਨ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਣਤ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਟੀਕਾਕਾਰੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ–ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, (ਸੰਪਾ. ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ), ਸਫ਼ਾ 97
2. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 98
3. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਫ਼ਾ 47
4. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ–ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, (ਸੰਪਾ. ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ), ਸਫ਼ਾ 175
5. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 175
6. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸਫ਼ਾ 1
7. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਸਫ਼ਾ 201
8. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਫ਼ਾ 51
9. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ੇ 176-77
10. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 204
11. ਉਹੀ , ਸਫ਼ੇ 204-05
12. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਫ਼ਾ 53
13. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 206
14. ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ–ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, (ਸੰਪਾ. ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ), ਸਫ਼ਾ 122
15. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਫ਼ੇ 159-61
16. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 212
17. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਫ਼ਾ 56
18. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 216
19. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 4
20. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 54
21. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 216
22. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 212
23. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 4
24. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 215
25. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 215
26. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 219
27. ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਨੰਦਾ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ੇ 123-24
28. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 180
29. ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਨੰਦਾ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 124
30. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 4
31. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 220
32. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ੇ 181-82
33. ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 222
34. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 182
35. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 183