-ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤਿ ਵਿਚਿ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:45)
-ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਜ ਤੋਂ 550 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਬਾਬਾ’ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ‘ਦੇਵ’ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ’ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਉਹ— ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ’ ਹੈ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ 1469 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ (ਕਲਿਆਨ ਦਾਸ) ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਆਈ। ਇਹ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਮੇਂ, ਕਾਲ, ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤਿ ਹਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਉਪਦੇਸ਼, ਹਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਹਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ :

ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਝਾ ॥ (ਪੰਨਾ 747)

ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸਰ ਚੱੁਕੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੇ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਮਾਰੀ। ਆਪ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ:

-ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ ॥...
ਨਾਨਕ ਸੂਤਕੁ ਏਵ ਨ ਉਤਰੈ ਗਿਆਨੁ ਉਤਾਰੇ ਧੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 472)
-ਜੇ ਮੋਹਾਕਾ ਘਰੁ ਮੁਹੈ ਘਰੁ ਮੁਹਿ ਪਿਤਰੀ ਦੇਇ ॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਦੈਵੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਮੰਡੀ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਿਥਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬੜਾ ਰੌਚਕ, ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਅਕੱਟ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ :

ਜੇ ਕੋ ਬੁਝੈ ਹੋਵੈ ਸਚਿਆਰੁ ॥
ਧਵਲੈ ਉਪਰਿ ਕੇਤਾ ਭਾਰੁ ॥
ਧਰਤੀ ਹੋਰੁ ਪਰੈ ਹੋਰੁ ਹੋਰੁ ॥
ਤਿਸ ਤੇ ਭਾਰੁ ਤਲੈ ਕਵਣੁ ਜੋਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਦੈਵੀ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਦੀ ਅਸੀਮਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੰਕੀਰਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੈਵੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਅਸੀਮਤਾ, ਅਗੰਮਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਕਵਣੁ ਸੁ ਵੇਲਾ ਵਖਤੁ ਕਵਣੁ ਕਵਣ ਥਿਤਿ ਕਵਣੁ ਵਾਰੁ ॥
ਕਵਣਿ ਸਿ ਰੁਤੀ ਮਾਹੁ ਕਵਣੁ ਜਿਤੁ ਹੋਆ ਆਕਾਰੁ ॥
ਵੇਲ ਨ ਪਾਈਆ ਪੰਡਤੀ ਜਿ ਹੋਵੈ ਲੇਖੁ ਪੁਰਾਣੁ ॥
ਵਖਤੁ ਨ ਪਾਇਓ ਕਾਦੀਆ ਜਿ ਲਿਖਨਿ ਲੇਖੁ ਕੁਰਾਣੁ ॥
ਥਿਤਿ ਵਾਰੁ ਨਾ ਜੋਗੀ ਜਾਣੈ ਰੁਤਿ ਮਾਹੁ ਨਾ ਕੋਈ ॥
ਜਾ ਕਰਤਾ ਸਿਰਠੀ ਕਉ ਸਾਜੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਸੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂੰਹ-ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਨਰੋਆ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੋਹੜ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਉਤਨੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਾ ਉਠਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ :

-ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ ॥ (ਪੰਨਾ 349)
-ਜਾਤਿ ਜਨਮੁ ਨਹ ਪੂਛੀਐ ਸਚ ਘਰੁ ਲੇਹੁ ਬਤਾਇ ॥
ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1330)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਐਸਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਸਿਰਜਕ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰਾ, ਨਿਰਭੈਅਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ, ਦਿਸ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਤੇ ਸਭ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ :

ੴਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ
ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰਥਿਕ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਤ੍ਰੈ-ਸੂਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ— ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ। (ਵਾਰ 6:12)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਤ੍ਰੈ-ਸੂਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਤੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ:

-ਬਹੁ ਭੇਖ ਕੀਆ ਦੇਹੀ ਦੁਖੁ ਦੀਆ ॥
ਸਹੁ ਵੇ ਜੀਆ ਅਪਣਾ ਕੀਆ ॥ (ਪੰਨਾ 467)
-ਦੇਵਤਿਆ ਦਰਸਨ ਕੈ ਤਾਈ ਦੂਖ ਭੂਖ ਤੀਰਥ ਕੀਏ ॥...
ਤੂੰ ਸਾਹਿਬੁ ਹਉ ਸਾਂਗੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਨਾਨਕੁ ਜਾਤਿ ਕੈਸੀ ॥ (ਪੰਨਾ 358)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਮਜ਼ਹਬ, ਨਸਲ, ਕੁਲ਼ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਇਸ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਬੁਝ ਰਹੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।