ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਿਆ ਹੋਇਆ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਦਾ ਘੜਨਹਾਰਾ ਆਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਚਰਣ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨਿਆਈਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੇਕਰ ਦਾਗਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਆਚਰਣ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਆਚਰਣ ਅਸੀਂ ਆਪ ਢਾਲਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਨਾਮ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਘੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੱਚ, ਨਿਮਰਤਾ, ਦਇਆ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਬਰ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਆਚਰਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇੰਞ ਦਿੰਦੇ ਹਨ :

 ਆਚਰਣ: ਚਾਲਚਲਨ। 2 ਵਯਵਹਾਰ (ਬਿਉਹਾਰ). “ਜਦਿ ਬਿਧਿ ਆਚਰਣੰ.” (ਗੂਜ ਜੈਦੇਵ) 3 ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੱਛਣ.

ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਕੈਸੇ ਆਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1330)
ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਆਚਾਰੁ ਨ ਕਿਨ ਹੀ ਪਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1285)

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜੀਵਨ ਆਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਮਨਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਜਿਉ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਬੁਰਿਆਈ ਖੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਚਜੁ ਅਚਾਰੁ ਸਿਖੁ ਤੁਧੁ ਕਦੇ ਨ ਲਗੈ ਦੁਖੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 50)

ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿੱਖ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਣ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪੇਗਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਵਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਇਹ ਚੱਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੀ ਜਾਣ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਵਜੋਂ ਨਿਰਬਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਲੱਖ ਬਾਹਰੋਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਅਜਿਹੇ ਖੋਟੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨੇਕ ਓਟ-ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਖਰੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਗੱਲੀ ਅਸੀ ਚੰਗੀਆ ਆਚਾਰੀ ਬੁਰੀਆਹ॥
ਮਨਹੁ ਕੁਸੁਧਾ ਕਾਲੀਆ ਬਾਹਰਿ ਚਿਟਵੀਆਹ॥
ਰੀਸਾ ਕਰਿਹ ਤਿਨਾੜੀਆ ਜੋ ਸੇਵਹਿ ਦਰੁ ਖੜੀਆਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 85)

ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸੂਚਾ ਕਿਉ ਹੋਇ॥
ਸਾਚਿ ਮਿਲੈ ਪਾਵੈ ਪਤਿ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 686)

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਚਰਣ ਜਾਣਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤੇ ਨੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਤੀਰਾ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਨੀ ਕੁ ਸਿਆਣਪ, ਦਿਆਲਤਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੱਚ, ਸਿਆਣਪ, ਦਿਆਲਤਾ, ਹਮਦਰਦੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੱਚ:
ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ: ਸੱਚ, ਸਤਯ, ਮਿਥਯਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ।

ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਬ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੈ- ਪਰਮਾਤਮਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਤਕ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਸਾਰਾ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਥਾਈਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਸਾਰਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਰਨੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਚੁ ਵਰਤੈ ਸਾਚਾ ਪਾਸਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 282)

ਹਿਰਦੈ ਸਚੁ ਏਹ ਕਰਣੀ ਸਾਰੁ॥
ਹੋਰੁ ਸਭੁ ਪਾਖੰਡੁ ਪੂਜ ਖੁਆਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1343)

ਇਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਚੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62)

ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹਰੇਕ ਕਰਮ, ਸਦਾ ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਬਾਝੋਂ ਤੁਛ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਰੂਪ ਕਰਮ ਸਭ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਇੱਕ ਰਸ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ- ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ,ਉਹ ਕੱ ਆਸ਼ਕ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿੰਨ੍ਹ ਸੇਈ ਸਚਿਆ॥
ਜਿਨ੍ਹ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸਿ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 488)

ਹੁਣ ਜੋ ਅਸਲੋਂ ਹੈ ਹੀ ਸੱਚ ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨ ਪਾਟੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 956)

ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ॥
ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468)

ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੋਣਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾ ਦੇਣ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਾਣੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸਗੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਪਰਖ ਉਦੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰੇ।

ਸੇਈ ਸਾਹ ਭਗਵੰਤ ਸੇ ਸਚੁ ਸੰਪੈ ਹਰਿ ਰਾਸਿ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਸੁਚਿ ਪਾਈਐ ਤਿਹ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 250)

ਅਸੀਂ ਜੀਵ ਜਗਤ ਵਿਚ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ-ਧਨ ਹੈ, ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵਣਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂੰਜੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਹਨ, ਉਹੀ ਧਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਅਜਿਹੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਮ-ਧਨ ਤੇ ਆਤਮਕ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।1।

ਨਿਮਰਤਾ:
ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ - ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਸੰ. ਨਤ ਨਮ੍ਰਤਾ, ਸੰਗਯਾ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਹਲੀਮੀ, ਨਿਰਅਭਿਮਾਨਤਾ,

ਨਿਮਰਤਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਠਾਸ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ:

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)

ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮਨ ਕਰਕੇ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣਾ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਅਜਿਹੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ। ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਹੰਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਤਗੜੀ ਬਹਿਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਲਾਕੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਬੜ੍ਹੇ ਹੀ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਿਮਾਣੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦਿਖਾਵਾ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384)

ਭਾਵ: ਹੇ ਭੈਣ! ਨਿਊਣਾ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਸਹਾਰਨਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਸ ਕਰ ਲਏਂ ਤਾਂ ਖਸਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏਗਾ।

ਨਿਮਰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਫੁਰਮਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

ਆਪਸ ਕਉ ਜੋ ਜਾਣੈ ਨੀਚਾ॥
ਸੋਊ ਗਨੀਐ ਸਭ ਤੇ ਊਚਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 266)

ਨਾਨਕ ਈਹਾ ਮੁਕਤੁ ਆਗੈ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ॥
ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਜਿਸ ਕੈ ਹਿਰਦੈ ਗਰੀਬੀ ਬਸਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 278)

ਮੰਦਾ ਜਾਣੈ ਆਪ ਕਉ ਅਵਰੁ ਭਲਾ ਸੰਸਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 991)

ਸੰਤੋਖ:
ਸੰਤੋਖ ਸੰ. ਸਂਗੇਧ-ਸੰਤੋਸ਼ ਸੰਗਯਾ-ਸਬਰ, ਲੋਭ ਦਾ ਤਿਆਗ ਮਨਿ ਸੰਤੋਖੁ ਸਬਦਿ ਗੁਰ ਰਾਜੇ (ਰਾਮ ਮ: 5) 2 ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਨੰਦ, ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਸਭ ਕਉ ਸੰਤੋਖੈ. (ਗਉ ਥਿਤੀ ਮ: 5) (ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ)

ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣਾ ਸਬਰ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਰੱਜ ਅਤੇ ਸਬਰ ਭਾਵ- ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਤੋਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਤਭੁਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ- ਪੇੜ ਪੌਦੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਓਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਰ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਰੱਜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੀ ਸਬਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਹਿ ਏਕਹਿ ਕਉ ਆਇਆ॥
ਯਾ ਜੁਗ ਜਨਮਤ ਮੋਹਿਓ ਮੋਹਨੀ ਮਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 251)

ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਏਕੇ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮੋਹ ਲਿਆ।

ਸਾਧੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥
ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਅਮੋਲਕੁ ਪਾਇਓ ਬਿਰਥਾ ਕਾਹਿ ਗਵਾਵਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਅਕਾਰਥ ਖੋਵਤ ਲਾਜ ਨ ਲੋਕ ਹਸਨ ਕੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 411)

ਜਿਸ ਪਾਸ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੈ। ਸੰਤੋਖਵਾਨ ਵਰਗਾ ਅਮੀਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੰਤੋਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸੰਤੋਖੁ ਨ ਆਵਤ ਕਹੂੰ ਕਾਜ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1192)

ਅਸਲ ਸੰਤੋਖ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਣਾ ਹੈ।

ਸਬਰ ਮੰਝ ਕਮਾਣ ਏ ਸਬਰੁ ਕਾ ਨੀਹਣੋ॥
ਸਬਰ ਸੰਦਾ ਬਾਣੁ ਖਾਲਕੁ ਖਤਾ ਨ ਕਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384)

ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਸਬਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਸਬਰ ਹੀ ਕਮਾਣ ਦਾ ਚਿੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਸਬਰ ਦਾ ਹੀ ਤੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ) ਖੁੰਝਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ॥115॥

ਵਸਤੂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਸਬਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧੀਰਜ:
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਚਿੱਤ ਦਾ ਟਿਕਾਉ. ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਇਸਿਥਤਿ.

ਆਸ਼ਾਵੰਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧੀਰਜ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਚਿੱਤ ਦਾ ਟਿਕਾਓ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਇਕਸਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ :

ਧੀਰਉ ਸੁਨਿ ਧੀਰਉ ਪ੍ਰਭ ਕਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 700)

ਸਾਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਧੀਰਜ ਤੇ ਟਿਕਾਓ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਹਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿੜਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਤਨਾ ਸਹਿਜ ਰਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਕਾ ਬਿਲੋਵਨਾ ਬਿਲੋਵਹੁ ਮੇਰੇ ਭਾਈ॥
ਸਹਜਿ ਬਿਲੋਵਹੁ ਜੈਸੇ ਤਤੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 478)

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਹੈ ਐਸਾ ਧੀਰਜ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਹੈ- ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ:

ਹਰਿ ਜਪਿ ਜਪੇ ਮਨੁ ਧੀਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 132)

ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਘੋਰ ਇਕੱਲਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧੀਰਜ ਹੀ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇਗੀ:

ਏਕ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਤਾਰੇ ਗੁਰ ਪੂਰਾ॥
ਗੁਰੁ ਮਾਨੈ ਮਨ ਤੇ ਮਨੁ ਧੀਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 413)

ਧੀਰਜ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਤਪੇ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਬਾਈ (22) ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਹੀਂ ਗਵਾਇਆ ਆਖਿਰ ਸੱਚ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

ਦਇਆ:
ਦਇਆ -ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਦ੍ਰਵਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਕਰੁਣਾ, ਰਹਮ

(ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼) ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਵਣਾ ਭਾਵ ਹੀ ਦਇਆ ਹੈ। ਦਇਆ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰੱਬ ਵੱਸਦਾ ਹੈ:

ਦਇਆ ਦਿਗੰਬਰੁ ਦੇਹ ਬੀਚਾਰੀ॥
ਆਪਿ ਮਰੈ ਅਵਰਾ ਨਹ ਮਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੩੫੬)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਦਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ ਉਹ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਇਆ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸੋਂ ਦਇਆ ਦੀ,ਰਹਿਮ ਦੀ,ਦਿਆਲਤਾ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:

ਜੇਤਾ ਸਮੁੰਦੁ ਸਾਗਰੁ ਨੀਰਿ ਭਰਿਆ ਤੇਤੇ ਅਉਗਣ ਹਮਾਰੇ॥
ਦਇਆ ਕਰਹੁ ਕਿਛੁ ਮਿਹਰ ਉਪਾਵਹੁ ਡੁਬਦੇ ਪਥਰ ਤਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 156)

ਆਪੇ ਬਖਸੇ ਦਇਆ ਕਰਿ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਬਚਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 791)

ਆਵਹੁ ਦਇਆ ਕਰੇ ਜੀਉ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 245)

ਸਤਗੁਰੁ ਦਇਆ ਕਰੇ ਸੁਖਦਾਤਾ ਹਮ ਲਾਵੈ ਆਪਨ ਪਾਲੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 667)

ਦੀਨ ਦਇਆਲ ਦਇਆ ਕਰ ਸ੍ਰੀ ਪਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਪਦਮਾ ਪਤਿ ਏਹੈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਯਤੀਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਅਦੂਲੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਬੈਠਾ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਿਆ ਅਤੇ ਢਾਲ ਦੀ ਛਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆਖਿਆ- “ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ! ਪੜ੍ਹ ਕਲਮਾ !” ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕਲਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਸ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦਇਆ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ।

ਵਿਸਾਹ:
ਵਿਸਾਹ ਦੇ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿਸ਼ਚਾ, ਯਕੀਨ, ਇਤਬਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਆਦਿ। ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸਾਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਸਾਹ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਅਪਨੇ ਕਾ ਭਇਆ ਬਿਸਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 867)

ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਰਤੇ ਰੰਗਿ ਏਕ ਕੈ ਪੂਰਾ ਵੇਸਾਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 556)

ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸੋਂ ਵਿਸਾਹ ਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਸਾਹ ਮਨ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀਓ! ਮੈਨੂੰ ਇਤਨਾ ਵਿਸਾਹ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰ ਸਕਾਂ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਬੰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿ ਵੀ ਦੇਵੇ ਕਿ ਤੇਰਾ ਬੱਚਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਜਲਦ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਆਪ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਲਵੇ।

ਜੇਕਰ ਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੇਹ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸਾਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ ਹੈ ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸਾਹ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਸਾਹ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਧਨੁ ਸਾਚਾ ਤੇਊ ਸਚ ਸਾਹਾ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਪੂੰਜੀ ਨਾਮ ਬਿਸਾਹਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 257)

ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸ਼ਾਵੰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨੇਕ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੋਟੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।