1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਕਾਰ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਖੰਡੇਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਖੰਡਾ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਾਜ ਕੈ ਜਿਨ ਸਭ ਸੈਸਾਰੁ ਉਪਾਇਆ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸ ਸਾਜਿ ਕੁਦਰਤਿ ਦਾ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇ ਬਣਾਇਆ॥ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਰਹਿਤਵਾਨ ਸਿੱਖ ਹੈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਮਾਲਕ) ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ (ਸ਼ਾਗਿਰਦ) ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਰਹਿਣੀ ਰਹਹਿ ਸੋਈ ਸਿਖ ਮੇਰਾ॥
ਵਹੁ ਠਾਕੁਰੁ ਮੈਂ ਉਸ ਕਾ ਚੇਰਾ॥ (ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਰਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਲਾਖੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

ਕੱਕਾ: ਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਕਾਰ। 2. ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ‘ਕ’ ਹੋਵੇ, ਜੈਸੇ- ਕੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਪਾਣ, ਕੱਛ।

• ਕੇਸ

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ:

ਕੇਸ: ਸੰ. ਕੇਸ਼. ਸੰਗ੍ਯਾ— ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਮ. “ਕੇਸ ਸੰਗਿ ਦਾਸ ਪਗ ਝਾਰਉ” (ਗੂਜ ਮ: 5) ਕੇਸ, ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਕਾਰ (ਕੱਕਾ) ਹੈ।

ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਕਕਾਰ ਬਾਹਰੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕੇਸ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਹੀ ਦਾ ਹੀ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਇਹ ਹਨ। ਕੇਸ ਤਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਕੇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਕੇਸਾਂ ਸਹਿਤ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ। ਕੇਸ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

ਤੇਰੇ ਬੰਕੇ ਲੋਇਣ ਦੰਤ ਰੀਸਾਲਾ॥
ਸੋਹਣੇ ਨਕ ਜਿਨ ਲੰਮੜੇ ਵਾਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 567)

‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ' ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਹੜੀ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਦ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪੈਗੰਬਰ, ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਇਕ ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਰੋਮ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਰੋਮਿ ਰੋਮਿ ਹਰਿ ਧਿਆਵੈ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਚਿ ਸਮਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 941)

ਕੇਸ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸਰੂਪ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸਿੱਖ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕਦਮ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨਿਸ਼ਾਨਿ ਸਿਖੀ ਈਂ ਪੰਜ ਹਰਫਿ ਕਾਫ।
ਹਰਗਿਜੁ ਨ ਬਾਸ਼ਦ ਈਂ ਪੰਜ ਮੁਆਫ।
ਕੜਾ ਕਾਰਦੋ ਕੱਛ ਕੰਘਾ ਬਿਦਾਂ।
ਬਿਲਾ ਕੇਸ ਹੇਠ ਅਸਤ ਜੁਮਲਾ ਨਿਸ਼ਾਂ।

• ਕੰਘਾ

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ: ਕੰਘਾ. ਸੰ. ਕੰਕਤ ਕੇਸ ਸਾਫ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਯੰਤ੍ਰ ਕੰਘਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਦਾਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਲਈ ਦੋਨੋਂ ਵਕਤ ਕੰਘਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਵਕਤ ਕੰਘਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੰਘਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਰ ਦਮ ਤਾਜ਼ਾ, ਨਰੋਆ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਘਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੇਸ ਵੀ ਸੰਵਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਘਾ ਫੇਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਠਦੇ ਗ਼ਲਤ ਵਲਵਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਘਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਭਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕੰਘਾ ਦੋਨਉਂ ਵਕਤ ਕਰ ਪਗ ਚੁਨਹਿ ਕਰ ਬਾਂਧਈ।
ਦਾਤਨ ਨੀਤ ਕਰੇਇ, ਨ ਦੁਖ ਪਾਵਹਿ ਲਾਲ ਜੀ।

ਕੰਘਾ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾੜੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਘਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੌਗਾਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਜਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੰਘੇ ਨੂੰ ਸਾਫ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਧੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕੰਘਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਫੇਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਹਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੰਘਾ ਫੇਰਨ ਨਾਲ ਤਣਾਅ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਆਦਿ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਕੰਘੇ ਨਾਲ ਵਾਹੁਣ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਖੋਪੜੀ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪੱਠੇ, ਨਸਾਂ ਆਦਿ ਕਾਫੀ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਕੜਾ

ਕੜੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਇੰਝ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਕੜਾ; ਸੰਗ੍ਯਾ— ਕਟਕ, ਕੰਗਣ, ਕੰਕਨ। 2. ਰੋਡ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕਠੋਰ ਕੜ। 3. ਕੜੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਕੁੰਡਾ। 4. ਵਿ- ਕਰੜਾ

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਕੜਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੜਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕੜਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਕੜਾ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੜੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ' ਵਿਚ ਸਰਬ ਲੋਹ ਸਬੰਧੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਾ ਹਮਨੈ॥ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥
ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥ ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ' ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਛਕਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ‘ਆਇਰਨ’(Iron) ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਸਾਡਾ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਤੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਹਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੇ ਕੜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੜਾ ਮੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀਣੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਟ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

• ਕ੍ਰਿਪਾਨ (ਕਿਰਪਾਨ)

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ’- ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਅਥਵਾ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਜੋ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੂੰ ਫੈਂਕ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਰਹਮ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਲਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ, ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਕਾਰ ਜੋ, ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਰਣਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਗਾਤਰੇ ਵਿਚ ਸਜਾ ਕੇ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪੱਕੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪ ਟਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਪਾਣ ਧਾਰੀਅੰ॥ ਕਰੋਰ ਪਾਪ ਟਾਰੀਅੰ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਲੈਣੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥22॥

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਕਿਰਪਾਨ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ “ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ’ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਦੋਹਰਾ:

ਨਮਸਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਖੜਗ ਕੋ ਕਰੋਂ ਸੁ ਹਿਤੁ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥

• ਕਛਹਿਰਾ

ਪੂਰਨ ਕਰੋਂ ਗਿਰੰਥ ਇਹੁ ਤੁਮ ਮੁਹਿ ਕਰਹੁ ਸਹਾਇ॥1॥ ਕਛਹਿਰਾ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਹਰੀਦਾਰ ਕੱਛ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਕਕਾਰ ਕਛਹਿਰਾ ਹੈ। ਸਭ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਛਹਿਰਾ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕਛਹਿਰਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਛਹਿਰਾ ਸਿਰਫ ਤਨ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਵਸਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਛਹਿਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਮਾਪ ਮੁਕੱਰਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ: ਕਛ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਨ ਕਬਹੂੰ ਤਿਆਗੇ।

ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਛਹਿਰਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕਛਹਿਰੇ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਧੋਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਾਕ ਦੀ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ। ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਉਸ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ। ਕਛਹਿਰਾ ਜਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਕਛਹਿਰਾ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਵਸਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਆਦਿ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਵਸਤਰ ਹੈ।

ਹਰ ਕਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਨਿਭਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਨਿਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: ਕੇਸ- ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕੰਘਾ- ਸਫਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕੜਾ- ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕਿਰਪਾਨ- ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕਛਹਿਰਾ- ਜਿਸਮਾਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।