ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੇਤੂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਗ਼ੱਦਾਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਖੱ -ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯੁੱਧ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ। ਸ਼ੇਰ -ੲ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਯੋਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ, ਕਾਰਨ ਫੌਜ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਵਜੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜੀ ਆਪਣੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1845-46 ਈ. ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਟੁੰਡਾ ਲਾਟ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਵੱਢੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਜੰਗਨਾਮਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈ:-

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਤਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਵਿਚ ਗ਼ੱਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਨਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਬਿਲਕੁਲ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਗਲਤੀਆਂ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਲੜ ਮਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੂਸਰੇ ਸਿੱਖ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਇਹ ਅੱਗ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਜੋ ਸਿਪਾਹੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 1848-49 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅੰਗਰਜ਼ੇ ਫਜੌ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਤਲੁਜ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਲਾਰਡ ਗਫ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਰਾਜਦੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1847 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਸੀ।

ਇਹ ਜੰਗਾਂ ਰਾਮ ਨਗਰ, ਸਦੂਲਪੁਰ, ਚਿਲਿਆਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਤਾਜ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

1

ਸੰਨ ਵੀਹ ਸੌ ਬਾਰਾਂ ਹੈ ਆਣ ਚੜ੍ਹਿਆ,
ਰੁੱਤ ਸਰਦੀ ਦੀ ਬੇਮੁਹਾਰ ਮੀਆਂ।
ਧੁੱਪਸੜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਕੋਈ ਨਾ,
ਕੀਤੀ ਠੰਡ ਨੇ ਹੈ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ,
ਲੈਂਦੇ ਸੁਫਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੀਆਂ।
ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਵਟਾਲੇ ਵਾਲਾ
ਦੇਂਦਾ ਸੁਫਨੇ ਵਿਚ ਫਟਕਾਰ ਮੀਆਂ।

2

ਵੱਡਿਆਂ ਤੇਰਿਆਂ ਨੇ ਲੜੀਆਂ ਖੂਬ ਜੰਗਾਂ,
ਤੂੰ ਤੇ ਆਪ ਹੈਂ ਫੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਮੀਆਂ।
ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਹੀਆਂ ਸਨ ਮੈਂ ਕਲਮਾਂ,
ਸੰਨ ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਛਿਆਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਮਿੱਟੀ ਵਟਾਲੇ ਦੀ ਵਿਚ ਹੈ ਮਿਲੀ ਸ਼ਾਇਰੀ,
ਲਿਆ ਤੂੰ ਕੱਢਕੇ ਏਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਮੀਆਂ।
ਤੇਰੀ ਕੁੱਲ ਦਾ ਘਣੀ ਸੀ ਪੀਰ ਵੱਡਾ,
ਅਸੀਸ ਉਸ ਦੀ ਲੈ ਅਪਾਰ ਮੀਆਂ।

3

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਕੀਤੇ,
ਮੁਦਕੀ, ਸਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਊ।
ਆਪਣੇ ਸਮੇ ਮੈਂ ਖੂਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ,
ਮਿਹਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਭਾਊ।
ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੰਗਾਂ ਸਨ ਸਿੰਘਾਂ ਲੜੀਆਂ,
ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਤੇ ਜਿਹਲਮ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਊ।
ਚੁੱਕ ਕਲਮ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਾਂ ਸੰਗ ਲੱਲੀ,
ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦਾ ਕਰ ਸਤਕਾਰ ਭਾਊ।

4

ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਾਟ ਲਹੌਰ ਆਇਆ,
ਕਹਿੰਦਾ ਸਾਂਭ ਲਓ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਿੱਖੋ।
ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਖਾ ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ,
ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਤਾਜ ਸਿੱਖੋ।
ਤੁਸੀਂ ਮਾਣੋ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਮੁਲਖ ਮਿਲਖਾਂ,
ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਕਰਾਂ ਇਲਾਜ ਸਿੱਖੋ।
ਤੁਹਾਡਾ ਮੁਲਖ ਮੈਂ ਲੱਲੀਆ ਕੀ ਕਰਨਾ,
ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ ਹੈ ਮੇਰਾ ਮੁਹਤਾਜ ਸਿੱਖੋ।

5

ਸਰਦਾਰਾਂ ਕਿਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੈ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ,
ਇਹ ਤੇ ਰਾਖਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੀ।
ਐਵੇਂ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲਿਆ ਪੰਗਾ,
ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜੀ।
ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਖੂਬ ਕੀਤੀ,
ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਜ ਹੈ ਜੀ।
ਅਜੇ ਸਮਝ ਲੈ ਲੱਲੀਆ ਵਕਤ ਹੈ ਈ,
ਨਹੀਂ ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰੁਲ ਜਉ ਲਾਜ ਹੈ ਜੀ।

6

ਟੁੰਡੇ ਲਾਟ ਨੇ ਵੱਡਾ ਦਰਬਾਰ ਕੀਤਾ,
ਕਹਿੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀ ਮੀਆਂ।
ਉਹ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਗੋਰੇ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਣਾ,
ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਹਿੰਮਤ ਹੈ ਉਸਨੇ ਢਾਹੀ ਮੀਆਂ।
ਨਾਨੀ ਓਦੋਂ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਈ,
ਜਦੋਂ ਪਾਈ ਸੀ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਫਾਹੀ ਮੀਆਂ।
ਲੱਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵੇਖ ਲਏ ਹੱਥ ਸਾਡੇ,
ਅਸਾਂ ਸੰਗ ਹੈ ਸਾਰੀ ਹੀ ਲਾਹੀ ਮੀਆਂ।

7

ਲਾਟ ਸੋਚਿਆ ਵਕਤ ਹੈ ਬੜਾ ਚੰਗਾ,
ਚੱਲੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੱਟੀਏ ਖੰਭ ਯਾਰੋ।
ਹੀਂ ਤੇ ਉੱਡਕੇ ਹਮਲਾ ਫੇਰ ਕਰਸੀ,
ਪੱਕਾ ਇਸਦਾ ਕਰੀਏ ਪ੍ਰਬੰਧ ਯਾਰੋ।
ਕਲਗੀ ਇਸਦੀ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਜਿਹੜੀ,
ਮਿਲਾ ਲਈਏ ਓਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਗ ਯਾਰੋ।
ਲੱਲੀ ਕਟੀਏ ਪਛੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਲੀ,
ਨਿੱਸਲ ਕਰ ਦਈਏ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਯਾਰੋ।

8

ਗੁਲਾਬਾ ਡੋਗਰਾ ਲਾਟ ਦੇ ਮਗਰ ਯਾਰੋ,
ਫਿਰਦਾ ਪਿਆ ਸੀ ਪੂਛ ਹਿਲਾਂਵਦਾ ਜੀ।
ਮੇਰੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਦਿਓ ਇਨਾਮ ਮੈਨੂੰ,
ਉਹ ਤੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਰੱਟ ਇਹ ਲਾਂਵਦਾ ਜੀ।
ਨਹੀਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਕੋਈ,
ਲਾਟ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਫੁਰਮਾਂਵਦਾ ਜੀ।
ਗੁਲਾਬੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹਾਂ ਦਾਸ ਲਾਟਾ,
ਲੱਲੀ ਜੱਸ ਤੇਰਾ ਨਿੱਤ ਗਾਂਵਦਾ ਜੀ।

9

ਲੁੱਡੀ ਪਾਂਵਦਾ ਡੋਗਰਾ ਮਾਰ ਛਾਲਾਂ,
ਉਹ ਤੇ ਜਾਂਵਦਾ ਵੱਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੀਆਂ।
ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਿਵਾਇਆ ਸੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ,
ਵਾਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੂਨੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਮੀਆਂ।
ਪਾ ਲਿਆ ਡੋਗਰੇ ਵਿਚ ਇਨਾਮ ਯਾਰੋ,
ਲਿਖਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਚੰਗੀ ਤਕਦੀਰ ਮੀਆਂ।
ਲੱਲੀ ਲਿਆ ਇਨਾਮ ਉਸ ਲਾਟ ਕੋਲੋਂ,
ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਬੜਾ ਦਿਲਗੀਰ ਮੀਆਂ।

10

ਲਾਟ ਸੋਚਿਆ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਵਕਤ ਆਇਆ,
ਹੋ ਨਹੀਂ ਸੱਕਣਾ ਹਜ਼ਮ ਪੰਜਾਬ ਯਾਰੋ।
ਅਜੇ ਪਲਣ ਦਿਓ ਬੱਕਰੇ ਏਸ ਨੂੰ ਜੀ,
ਇਸ ਵਕਤ ਹੈ ਏਹੋ ਇਲਾਜ ਯਾਰੋ।
ਹਲਾਲ ਕਰਾਂਗੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ,
ਵਕਤ ਦੇਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਅਵਾਜ਼ ਯਾਰੋ।
ਲੱਲੀ ਛੱਡੋ ਅਜ਼ਾਦ ਹੁਣ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ,
ਸਮਾ ਆਉਣ ’ਤੇ ਕੱਸਾਂਗੇ ਵਾਗ ਯਾਰੋ।

1 1

ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ,
ਏਹ ਮਹਾਨ ਦਲੇਰ ਅਪਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ,
ਖਾਲਸਾ ਤੇਗ ਦੀ ਜਾਣਦਾ ਧਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਉਸ ਕਿਹਾ ਇਹ ਮੁਲਖ ਹੈ ਖਾਲਸੇ ਦਾ,
ਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਲੱਲੀ ਸਭ ਸਰਦਾਰ ਹਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ
ਮੈਂ ਤਾਂ ਲੈਣੀ ਹੈ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ ਜੀ।

12

ਚੁਣੌਤੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਿੱਤੀ,
ਲਉ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ ਮੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤੇ ਜੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ,
ਲੋੜ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਘਾਲ ਮੀਆਂ।
ਆਖੇ ਲੱਗਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ,
ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਉ ਸੰਭਾਲ ਮੀਆਂ।
ਕਾਬੂ ਖਾਲਸਾ ਜੇ ਨਾ ਤੁਸਾਂ ਕੀਤਾ,
ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਕੂਕੇ ਗਾ ਕਾਲ ਮੀਆਂ।

13

ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਲਹੌਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜੀ,
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਰਣਯੋਧ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਸਾਰੇ,
ਕਿਸਮਤ ਕੌਮ ਦੀ ਫਿਰ ਘੜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਹੈਨਰੀ ਆਖਿਆ ਅਸਾਂ ਹੁਣ ਚਲੇ ਜਾਣਾ,
ਸੁਣ ਸਰਦਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਘਬਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਸਰਦਾਰਾਂ ਆਖਿਆ ਰਹੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜੀ,
ਲੱਲੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

14

ਲਾਰੰਸ ਆਖਿਆ ਸਰਦਾਰੋ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ,
ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਪੰਜਾਬ ਯਾਰੋ।
ਕਰੋ ਬੇਨਤੀ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਦਿਓ ਲਿਖ ਕੇ,
ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ ਇਹ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ ਯਾਰੋ।
ਕਲਮ ਗੋਰੇ ਦੀ ਫਿਰੇਗੀ ਹਰ ਪਾਸੇ,
ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਰੇ ਹਿਸਾਬ ਯਾਰੋ।
ਲੱਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਫਿਰ ਬੈਠ ਏਥੇ,
ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਾਏਗਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਯਾਰੋ।

1 5

ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ’ਤੇ ਹੋਏ ਦਸਤਖਤ,
ਵਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ।
ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ* ਜਗੀਰਾਂ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ,
ਜਾਨ ਆਪਣੀ ਦਿੱਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ।
ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਸਤਗੁਰੂ ਆਪ ਮਾਲਕ,
ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਤਕਦੀਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ।
ਲੱਲੀ ਅਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਭਿੜਨਾ,
ਡੋਰ ਸਭ ਦੀ ਹੈ ਪਰਵਦਗਾਰ ਦੇ ਹੱਥ।

1 6

ਲਾਰੰਸ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਪਰਵਾਹ ਇਸ ਦੀ,
ਹਿੱਕ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸਬਕ ਦੇ ਕੇ,
ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉਹ ਰਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਭਰਨ ਪਾਣੀ,
ਪਰ ਇਹ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾਂ ਭਾਂਵਦਾ ਈ।
ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨਾਂ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਲੇ,
ਲਾਰੰਸ ਅੱਖੀਆਂ ਲੱਲੀ ਵਖਾਂਵਦਾ ਈ।

1 7

ਫੌਰਨ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਲਾਰੰਸ ਕਾਂਗੜੇ ਨੂੰ,
ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲਿਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੇਰਾ ਉਸ ਘੱਤ ਲਿਆ,
ਮੂੰਹ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਓਧਰ ਭੁਵਾਂਵਦਾ ਈ
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ,
ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸੀਸ ਝੁਕਾਂਵਦਾ ਈ
ਮਰਜ਼ੀ ਆਪਣੀ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਆਕੀ,
ਚਿੱਠੀ ਲੱਲੀ ਉਹ ਖੋਲ ਵਖਾਂਵਦਾ ਈ।

1 8

ਲਾਰੰਸ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਰੁਖ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲੇ,
ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਚੱਲ ਪੁੱਛੀਏ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਜੀ,
ਕਿਹੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਸਤਾਂਵਦਾ ਈ।
ਲਾਰੰਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਡੀ ਜਦ ਫੌਜ ਵੇਖੀ,
ਸ਼ੇਖ ਵਾਸਤੇ ਆ ਕੇ ਪਾਂਵਦਾ ਈ।
ਲੈ ਚਿੱਠੀ ਇਹ ਵੇਖ ਲੈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ,
ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਮੈਂ ਲੱਲੀ ਵਜਾਂਵਦਾ ਈ।

1 9

ਕਬਜ਼ਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ,
ਲਾਰੰਸ ਵੱਲ ਲਹੌਰ ਦੇ ਧਾਂਵਦਾ ਜੇ।
ਕਹਿੰਦਾ ਕਰੋ ਖਾਂ ਪੇਸ਼ ਵਜੀਰ ਨੂੰ ਜੀ,
ਗ਼ਲ ਪਾ ਪੱਲਾ ਲਾਲ ਆਂਵਦਾ ਜੇ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾ ਦੇ ਸਫਾਈ ਆਪਣੀ,
ਲਾਰੰਸ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਬਹਾਂਵਦਾ ਜੇ।
ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ,
ਲੱਲੀ ਹੇਠ ਵਜੀਰੀਓਂ ਲ੍ਹਾਂਵਦਾ ਜੇ।

2 0

ਕੀਤਾ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਫਿਰ,
ਏਥੇ ਨਹੀਂ ਵਜੀਰ ਦੀ ਲੋੜ ਮੀਆਂ।
ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਕੌਂਸਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ,
ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਬਾਹੇ ਇਹ ਤੋੜ ਮੀਆਂ।
ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ,
ਏਥੇ ਨਹੀਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਥੋੜ ਮੀਆਂ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵੀ ਨਾਲ ਲੱਲੀ,
ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਹੜ ਮੀਆਂ।

21

ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਦੀਵਾਨ ਵੀ ਵਿਚ ਕੌਂਸਲ,
ਨੂਰ ਦੀਨ ਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਜੀ।
ਕੌਂਸਲ ਸੀ ਇਹ ਨਿਰਾ ਵਖਾਵਾ ਯਾਰੋ,
ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦਾ ਇਹ ਕਮਾਲ ਹੈ ਜੀ।
ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਤਾਂ ਮੋਮ ਦੇ ਹੈਨ ਪੁਤਲੇ,
ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦਾ ਇਹ ਖਿਆਲ ਹੈ ਜੀ।
ਉਹ ਸੀ ਕਰਦਾ ਲੱਲੀਆ ਮਨ ਮਰਜੀ,
ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਜਲਾਲ ਹੈ ਜੀ।

22

ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਪਰੇਮਾ,
ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਯਾਰੀ।
ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਸੀ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਯਾਰੋ,
ਗੋਦਾਂ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁੰਦਦੀ ਟੂਣੇਹਾਰੀ।
ਲਾਰੰਸ ਆਖਿਆ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ,
ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਤਿਆਰੀ।
ਠਾਣੇ ਵਿਚ ਜਦ ਉਸਦੀ ਹੋਈ ਪੁੱਛਗਿੱਛ,
ਲੱਲੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਉਸ ਸਭ ਜਾਣਕਾਰੀ।

23

ਕਹਿੰਦੀ ਕਰ ਦਿਓ ਮੇਰੀ ਜੇ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ,
ਦੱਸਾਂ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਮੈਂ ਦਸਤਕਾਰੀ।
ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਮਾਰਨੇ ਨੂੰ,
ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੈ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤਿਆਰੀ।
ਜਿਹੜੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਆਖੋ ਬਿਆਨ ਦੇਵਾਂ,
ਮੈਨੂੰ ਜਾਨ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ।
ਰਾਣੀ ਕੂਕਦੀ ਪਰੇਮਾ ਇਹ ਝੂਠ ਬੋਲੇ,
ਲੱਲੀ ਔਰਤ ਇਹ ਬੜੀ ਹੈ ਦੰਭਕਾਰੀ

24

ਲਾਰੰਸ ਸੁਣੀ ਨਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ,
ਲਾ ਅਦਾਲਤ ਉਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਂਵਦਾ ਈ।
ਕਰਾਂ ਰਾਣੀ ਦਾ ਮੈਂ ਬੰਦੋਬਸਤ ਯਾਰੋ,
ਇਲਜ਼ਾਮ ਜਿੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਉਹ ਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਕੈਦ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤਾ,
ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਰਾਣੀ,
ਲੱਲੀ ਕੈਦ ਦੇ ਵਿਚ ਸੁਟਾਂਵਦਾ ਈ।

25

ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੁੱਟਿਆ ਰਾਜ ਤੇਰਾ,
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਬਕ ਪੜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਇਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਢੀਏ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ,
ਏਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਤਾਂ ਇਕ ਮਸੂਮ ਬੱਚਾ,
ਲਾਰੰਸ ਉਸ ਨੂੰ ਮਗਰ ਲਗਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਤੋਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ
ਬਨਾਰਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹ ਲੱਲੀ ਪਹੁੰਚਾਂਵਦਾ ਈ।

26

ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ,
ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯਾਰੋ।
ਸਾਡੀ ਰਾਣੀ ਹੈ ਸਾਡੜੀ ਰਾਜਮਾਤਾ,
ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਭੇਜ ਯਾਰੋ।
ਇਹਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਖਾਲਸਾ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦਾ,
ਇਹਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਕਰੇਗਾ ਛੇਦ ਯਾਰੋ।
ਪਏਗਾ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ,
ਲੱਲੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਭੇਦ ਯਾਰੋ।

27

ਮੂਲਰਾਜ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਜਰਨੈਲ ਹੈ ਜੀ,
ਹਾਕਮ ਹੈ ਉਹ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਮੀਆਂ।
ਟੈੱਕਸ ਲਾਇਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ,
ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਇਹ ਸੁਲਤਾਨ ਮੀਆਂ।
ਅਸਤੀਫਾ ਲਿਖ ਲਾਹੌਰ ਉਸ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ,
ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਏਨਾ ਲਗਾਨ ਮੀਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੋਚਿਆ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੰਮ ਦਾ ਇਹ,
ਲੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਮੀਆਂ।

28

ਬੰਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੜਕੇ,
ਉਹ ਸੀ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਮੀਆਂ
ਨਾਜ਼ਿਮ ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਅਟਕ ਦਾ ਸੀ,
ਅਣਖੀ ਬੜਾ ਸੀ ਯੋਧਾ ਬਲਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜੂਲਾ ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਮੂਲ ਭਾਵੇ,
ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਾਂਵਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ,
ਲੱਲੀ ਸੁੱਟੀਏ ਜੂਲਾ ਉਤਾਰ ਮੀਆਂ।

2 9

ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ,
ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ ਉਸਦਾ ਭਾਈ ਮੀਆਂ।
ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਤੇ ਜਾਰਜ ਦਾ ਉਹ ਦੋਸਤ,
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਖਾਈ ਮੀਆਂ।
ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ,
ਨਵੀਂ ਖਿੱਚੜੀ ਇਕ ਪਕਾਈ ਮੀਆਂ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਦਿਓ ਸਾਨੂੰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੰਘੋ,
ਲੱਲੀ ਹੋਵਾਂਗੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਾਈ ਮੀਆਂ।

30

ਕੁਦਰਤ ਰੱਬ ਦੀ ਲਾਰੰਸ ਬਿਮਾਰ ਹੋਇਆ,
ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ ਮੀਆਂ।
ਗਰਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੋਰੇ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੇ,
ਠੰਡੇ ਮੁਲਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਮੀਆਂ।
ਕਿਹਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਰਿਹਾ ਏਥੇ,
ਤੇਰੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਹੋ ਜਉ ਨਾਸ ਮੀਆਂ।
ਭੱਜ ਗਿਆ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਉਹ ਲੱਲੀ,
ਭਰਾ ਜੌਹਨ ਦਾ ਏਥੇ ਹੁਣ ਠਾਠ ਮੀਆਂ।

31

ਬੰਬੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਚੜਿਆ,
ਉਹ ਤੇ ਵੱਲ ਵਲੈਤ ਦੇ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਟੁੰਡਾ ਲਾਟ ਵੀ ਉਸ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਦਰ,
ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਂਵਦਾ ਈ।
ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਆ ਗਿਆ ਲਾਹੌਰ ਯਾਰੋ,
ਰਾਜਦੂਤ ਇਹ ਨਵਾਂ ਇੱਕ ਆਂਵਦਾ ਈ।
ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਆ ਗਿਆ ਟੁੰਡੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਲੀ,
ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕੱਤੇ ਵੱਲ ਧਾਂਵਦਾ ਈ।

32

ਨਵੇਂ ਸਨ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ ਅਫ਼ਸਰ,
ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰ ਮੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸਲਾਮਾਂ ਸਨ ਨਿੱਤ ਕਰਦੇ,
ਰੱਖਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚ ਪਰ ਖਾਰ ਮੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚ ਫਿਰਦੇ,
ਕਰਦੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾ ਪਿਆਰ ਮੀਆਂ।
ਸਿਰਫ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਨ ਉਡੀਕਦੇ ਉਹ,
ਜੂਲਾ ਲਾਹੁਣ ਨੂੰ ਲੱਲੀ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।

33

ਮਾਨ ਤੋਰਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲੇ,
ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਓਥੇ।
ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਜਾ ਕੇ ਕਰ ਛੁੱਟੀ,
ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਹੋਇਆ ਕੰਗਾਲ ਓਥੇ।
ਨਾਲ ਐਗਨਿਊ, ਐਂਡਰਸਨ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ,
ਕਰੋ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਓਥੇ।
ਲੱਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਪੰਝੀ ਸੌ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ,
ਤੋਪਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲਈ ਨਾਲ ਓਥੇ।

34

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਵਾਂਗੂੰ,
ਉੱਘਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਇਹ ਮੁਲਤਾਨ ਯਾਰੋ,
ਰਾਜਪੂਤ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਥੇ,
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪਠਾਨ ਯਾਰੋ।
ਕਈ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਏਸ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ,
ਆਇਆ ਖਾਲਸਾ ਫਿਰ ਬਲਵਾਨ ਯਾਰੋ।
ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਡਾਹ ਤੋਪਾਂ,
ਲੱਲੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਏਥੇ ਘਮਸਾਨ ਯਾਰੋ।

35

ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਾਸ ਆਇਆ,
ਉਹਦੀ ਰਹਿ ਨਾ ਗਈ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨ ਮੀਆਂ।
ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ ਘੱਲਿਆ,
ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਮੀਆਂ।
ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਹ ਆਣ ਮਿਲਿਆ,
ਦੇ ਦੇ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਮੀਆਂ।
ਮੈਂ ਜਾਣਾਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੁਣ ਕੰਮ ਲੱਲੀ,
ਤੂੰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਰ ਰਮਾਨ ਮੀਆਂ।

36

ਮਾਨ, ਐਂਡਰਸਨ, ਐਗਨਿਊ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ,
ਮੂਲਰਾਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਜੀ।
ਸਾਰਾ ਕਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਆਏ,
ਸਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੂਕਿਆ ਕਾਲ ਹੈ ਜੀ।
ਮੂਲਰਾਜ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਕਰ ਹਮਲਾ,
ਮਾੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜੀ।
ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜ਼ਖ਼ਮੀ,
ਲੱਲੀ ਕੰਮ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਮਾਲ ਹੈ ਜੀ।

37

ਸੁਣੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਹਾਲ ਯਾਰੋ,
ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਪਿਸ਼ੌਰ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੀਆਂ।
ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਸੀ ਡੇਰਾ ਜਾਟ ਵੱਸਦਾ,
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਮੀਆਂ।
ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ,
ਹਾਕਮ ਵਿਚ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਸ਼ੌਰ ਮੀਆਂ।
ਮੇਜਰ ਐਬਟ ਸੀ ਨਾਲ ਏਜੰਟ ਉਸਦੇ,
ਲੱਲੀ ਸਮਝਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗੈਰ ਮੀਆਂ।

38

ਡੇਰਾ ਜਾਟ ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ ਐਡਵਰਡ ਯਾਰੋ,
ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੀ ਉਹ ਪਾਰ ਮੀਆਂ।
ਹੋਣਹਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਹ ਮਰਦ ਬੰਦਾ,
ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਸੀ ਸਿਪ੍ਹਾ ਸਲਾਰ ਮੀਆਂ।
ਖਾਲਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਇੱਕ ਅਫਸਰ
ਵੈਨ ਕੋਰਟਲੈਂਡ ਉਸਦਾ ਯਾਰ ਮੀਆਂ।
ਲੱਲੀ ਜ਼ਿਗਰੀ ਯਾਰ ਸਨ ਇਹ ਦੋਵੇਂ,
ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਠਾਹਰ ਮੀਆਂ

39

ਐਂਡਰਸਨ, ਐਗਨਿਊ ਹੋਏ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ,
ਕੀਤੀ ਐਡਵਰਡ ਨੂੰ ਹਾਲ ਪੁਕਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਮੂਲਰਾਜ ਜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ,
ਫੌਜ ਸਾਰੀ ਹੀ ਬੇਮੁਹਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਮੂਲਰਾਜ ਕਹੇ ਮੇਰੇ ਨਾ ਵੱਸ ਕੋਈ,
ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੇ ਹੋਈ ਭਾਰੂ,
ਲੱਲੀ ਕਰਦੀ ਇਹ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਹੈ ਜੀ।
ਲੱਲੀ ਸਤਲੁਜੋਂ ਆ ਉਰਾਰ ਮੀਆਂ।

40

ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਲਿਆ ਅਸਤੀਫਾ ਵਾਪਸ,
ਬਣਿਆ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਮੀਆਂ।
ਐਡਵਰਡ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੀ ਖ਼ਬਰ ਹੋਈ,
ਤੁਰੰਤ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।
ਕੋਰਟਲੈਂਡ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾ ਉਸਨੇ,
ਕੀਤਾ ਸਿੰਧ ਚਨਾਬ ਨੂੰ ਪਾਰ ਮੀਆਂ।
ਬਹਾਵਲਪੁਰੀਏ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ,
ਲੱਲੀ ਸਤਲੁਜੋਂ ਆ ਉਰਾਰ ਮੀਆਂ।

41

ਓਧਰ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹੋਈ ਗੜਬੜ,
ਫੌਜ ਹੋ ਗਈ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਯਾਰੋ।
ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ,
ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਕਮ ਤੇ ਨਾ ਸਰਕਾਰ ਯਾਰੋ।
ਐਂਡਰਸਨ ਤੇ ਅਗਨਿਊ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ,
ਫੜ ਲਿਆ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਯਾਰੋ,
ਕੀਤਾ ਧੱਕ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਲੱਲੀ,
ਮੁਲਤਾਨੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੋਏ ਤਿਆਰ ਯਾਰੋ।

42

ਖਾਲਸਾ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ,
ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਉਹ ਲੱਗੇ ਮੁਲਤਾਨ ਮੀਆਂ।
ਝੰਡੇ ਮੂਲਰਾਜ ਥੱਲੇ ਹੈ ਅਸਾਂ ਲੜਨਾ,
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੋਧਣਾ ਅਸਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਮੀਆਂ।
ਐਡਵਰਡ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ,
ਆਉਂਦਾ ਵਧਦਾ ਵਾਂਗ ਤੂਫਾਨ ਮੀਆਂ।
ਸੱਦੂ ਸੰਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਹ ਆਣ ਪਹੁੰਚਾ
ਲੱਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਮੀਆਂ।

43

ਬਹਾਵਲਪੁਰੀਏ ਵੀ ਨਾਲ ਹਨ ਦੌਦ-ਪੁੱਤਰ,
ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਲ ਸਭ ਧਾਂਵਦੇ ਜੀ।
ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੀ ਆਣ ਡੱਟੀ,
ਹਮਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਂਵਦੇ ਜੀ।
ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਭਜਾ ਸਭ ਨੂੰ,
ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਲ ਉਹ ਜਾਂਵਦੇ ਜੀ।
ਛੱਡ ਗਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤੋਪਾਂ,
ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਲੱਲੀ ਲਿਜਾਂਵਦੇ ਜੀ।

44

ਐਡਵਰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ ਫੌਜ ਥੋੜੀ,
ਨਹੀਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚ ਉਸ ਜਾਵਣਾ ਸੀ।
ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜੇ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਤੋੜ ਤੋਪਾਂ,
ਉਸ ਨੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਾ ਪਾਵਣਾ ਸੀ।
ਏਸੇ ਲਈ ਪਿਛਾਂਹ ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ,
ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਕੀ ਖ਼ਤਰਾ ਉਠਾਵਣਾ ਸੀ।
ਲੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਹ ਜਾ ਬੈਠਾ,
ਲਹੌਰੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਵਣਾ ਸੀ।

45

ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਹੁਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈਸੀ,
ਕੰਧਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੌਲਾਦ ਮੀਆਂ।
ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਫਜ਼ੂਲ ਓਥੇ,
ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਬਰਬਾਦ ਮੀਆਂ।
ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਏਜੰਟ ਲਹੌਰ ਬੈਠਾ,
ਐਡਵਰਡ ਆਖਿਆ ਭੇਜ ਇਮਦਾਦ ਮੀਆਂ।
ਕਿਲ੍ਹਾ-ਤੋੜ ਤੋਪਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਂ
ਲੱਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਰਾਂ ਬਰਬਾਦ ਮੀਆਂ।

46

ਐਡਵਰਡ ਕਰੀ ਸੀ ਬੜਾ ਹੀ ਸੁਸਤ ਬੰਦਾ,
ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਕਰਦਾ।
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਦੀ ਸਦਾ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ,
ਲਾਟ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਕਰਦਾ।
ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਜੋ ਇਮਦਾਦ ਮੰਗੀ,
ਉਸਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੇਰ ਫੇਰ ਕਰਦਾ।
ਕਹਿੰਦਾ ਮੌਸਮ ਹੈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਲੱਲੀ,
ਮਦਦ ਭੇਜਣੇ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਰ ਕਰਦਾ।

47

ਅੰਤ ਇੱਕ ਲਹੌਰੋਂ ਉਸ ਫੌਜ ਭੇਜੀ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚ ਕਮਾਨ ਮੀਆਂ।
ਤਰਦੀ ਰਾਵੀ ਚਨਾਬ ਦੇ ਇਹ ਪਾਣੀ,
ਪਹੁੰਚੀ ਗੋਗਰਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਮੀਆਂ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਇਤਬਾਰ ਕਰਦਾ,
ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਬੇਈਮਾਨ ਮੀਆਂ।
ਐਡਰਵਡ ਰੱਖਦਾ ਉਸਤੇ ਨਜ਼ਰ ਲੱਲੀ,
ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਹੋਇਆ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮੀਆਂ।

48

ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਅਣਖ ਵਾਲਾ,
ਐਬਟ ਉਸਦੀ ਨਾ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਠਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ,
ਸ਼ਹਿ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਦਾ।
ਪਠਾਨ ਲੱਗੇ ਵੰਗਾਰਨ ਫਿਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ,
ਐਬਟ ਵਧੀਕੀਆਂ ਬੇਪਨਾਹ ਕਰਦਾ।
ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਕਨੋਰੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ,
ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੱਲੀ ਉਹ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ।

49

ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਰ ਕਬਜ਼ਾ,
ਦਿੱਤਾ ਕਰਨਲ ਕਨੋਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੀਆਂ।
ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਵੱਸ ਚੱਲਿਆ,
ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਪੁਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ,
ਇਹਨੇ ਕਨੋਰੇ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੀਆਂ।
ਲਿਆ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਪੱਖ ਲੱਲੀ,
ਗਵਰਨਰੀ ਆਹੁਦੇ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਸਰਦਾਰ ਮੀਆਂ।

50

ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਸੀ ਬਹੁਤ ਆਇਆ,
ਝੰਡਾ ਲਿਆ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਚੁੱਕ ਯਾਰੋ।
ਨਾਲ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ ਯਾਰੋ।
ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਕਰ ਹਿੰਮਤ,
ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੈ ਬੜਾ ਕਰੁੱਕ ਯਾਰੋ।
ਕੱਢੀਏ ਮਾਰ ਕੇ ਲੱਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ,
ਜੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤ ਯਾਰੋ।

51

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਉ ਦਾ ਮੰਨ ਕਹਿਣਾ,
ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ ਸਾਥ ਭਾਈ।
ਧਾਹ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਵੱਲ ਆਇਆ,
ਆਇਆ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਪਾਸ ਭਾਈ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਵੰਗਾਰ ਉਸਨੇ,
ਅਜ਼ਾਦੀ ਜੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਦਿਉ ਸਾਥ ਭਾਈ।
ਲੱਲੀ ਕੱਢੀਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ,
ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਹੋਏ ਇਸਦਾ ਵਾਸ ਭਾਈ।

52

ਭਾਂਬੜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਲਣ ਲੱਗੇ,
ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇ ਸਭ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀ।
ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਅਸਾਂ ਕਰਨੀ,
ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਕਾਰਦੇ ਜੀ।
ਧੂਹ ਲਈਆਂ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਾਂ ਫਿਰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ,
ਜੈਕਾਰੇ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਮਾਰਦੇ ਜੀ।
ਜੂਲੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਲੱਲੀ ਹੁਣ ਲਾਹ ਦੇਣੇ,
ਅਜ਼ਾਦ ਰਵ੍ਹਾਂਗੇ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀ।

53

ਵੱਡਾ ਲਾਟ ਵੀ ਤੁਰਿਆ ਖਾ ਗੁੱਸਾ,
ਡਲਹੌਜੀ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸਿੱਖ ਭੁਲ ਗਏ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਹਾਰਾਂ,
ਲਾਟ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਫੁਰਮਾਂਵਦਾ ਈ।
ਕੱਢ ਦੇਵਾਂਗਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰੜਕਾਂ,
ਪੀਂਹਦਾ ਦੰਦ ਕਚੀਚੀਆਂ ਖਾਂਵਦਾ ਈ।
ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਉਹ ਆਣ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾ,
ਲੱਲੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਂਵਦਾ ਈ।

54

ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਲਤਾਨ ਉਸ ਫੌਜ ਭੇਜੀ,
ਜਰਨੈਲ ਵਿੱਛ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਬੰਬੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਦੂਤ ਆਪਣਾ,
ਹੋਰ ਫੌਜ ਮੁਲਤਾਨ ਮੰਗਾਵਦਾ ਈ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਡੰਡਾਸ ਵੀ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਪਾਹੁੰਚਾ,
ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਣਤ ਬਣਾਂਵਦਾ ਈ।
ਲੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਹੁਣ ਵਿਚ ਘੇਰੇ,
ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੋੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਂਵਦਾ ਈ।

55

ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਗੱਫ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ,
ਆਇਆ ਕਰ ਲਹੌਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜੀ।
ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਫੌਜ ਸੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ,
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਲਈ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਭਾਰੀਆਂ ਜੀ।
ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਖੂਬ ਚਮਕਣ,
ਗੋਰੇ ਫੌਜੀ ਵੀ ਮਾਰਨ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਜੀ।
ਪੈਦਲ ਫੌਜੀ ਵੀ ਆਕੜ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਲੀ,
ਜਾਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਜੀ।

56

ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨੇ ਰਾਵੀ ਫਿਰ ਪਾਰ ਕੀਤੀ,
ਗੱਫ ਵਧਿਆ ਵੱਲ ਚਨਾਬ ਮੀਆਂ।
ਡਿੰਘੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਸ ਜਾ ਕੈਂਪ ਲਾਇਆ,
ਬੈਠਾ ਵਿਚ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਮੀਆਂ।
ਰਾਮਨਗਰ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾਹੀਂ,
ਜਿੱਥੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਬ ਮੀਆਂ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਲੀ ਸਨ ਲਾਏ ਡੇਰੇ,
ਕੋਲ ਵਹਿੰਦਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਆਬ ਮੀਆਂ।

57

ਰਾਮਨਗਰ ਦੇ ਵੱਲ ਫਿਰ ਲਾਟ ਵਧਿਆ,
ਤੋਪਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਿੱਛੇ ਹੈ ਫੌਜ ਸਾਰੀ।
ਦੋਵਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ’ਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਤੁਰਦੇ,
ਹੈ ਸੀ ਬੜੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਇਹ ਫੌਜ ਭਾਰੀ।
ਪਾਰ ਚਨਾਬ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ੇਰ ਬੈਠਾ,
ਜੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਸਭ ਤਿਆਰੀ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਵੱਟ ਦਿੱਤਾ,
ਆਉ ਲਾਟ ਜੀ ਲੱਲੀ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ ਵਾਰੀ।

58

ਰਾਮ ਨਗਰ ਦਾ ਪੱਤਣ ਹੈ ਬੜਾ ਚੌੜਾ,
ਧਾਰਾਂ ਕਈ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਨੀਂ
ਕਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਕਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪਾਣੀ,
ਕਦੀ ਬਨਾਉਣ ਟਾਪੂ ਕਦੀ ਕੱਜਦੀਆਂ ਨੀ।
ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਹੈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਘੱਟ ਪਾਣੀ
ਵਿਚ ਬਰ ਸਾਤ ਦੇਧਾਰ ਾਂਇਹ ਗੱਜ ਦੀਆਂਨੀਂ।
ਥਲ ਨਦੀ ਦਾਲ ੱਲ ੀ ਹੈਰ ੇਤਲ ਾਜ ੀ,
ਘੋੜੀਆਂਇਸ ਵਿਚ ਭੱਜ ਨਾਸਕ ਦੀਆਂਨੀਂ।

59

ਤੋਪਾਂ ਗੱਫ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ,
ਗੋਲੇ ਪਾਰ ਚਨਾਬ ਵਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੀ।
ਤੋਪਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਘੱਟ ਅੱਗੋਂ,
ਕਰਾਰੇ ਗੋਲੇ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਵਰਾਉਂਦੀਆਂ ਨੀ।
ਮੌਤ ਫਿਰਦੀ ਅੱਜ ਲੈ ਕੇ ਲਾਲ ਪੱਲਾ,
ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਇਹ ਭੇਟ ਚੜਾਉਂਦੀਆਂ ਨੀ।
ਡੌਲੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਕਣ,
ਖ਼ੂਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲੱਲੀ ਗਰਮਾਉਂਦੀਆਂ ਨੀ।

60

ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡਦੇ ਖਾਲਸੇ ਸ਼ੇਰ ਬੱਗੇ,
ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਮੀਆਂ।
ਪਾਣੀ ਚਨਾਬ ਦਾ ਚੀਰਦੇ ਵਧੇ ਅੱਗੇ,
ਕਰਦੇ ਉਹ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਮੀਆਂ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਵਾਈਟ ਨੂੰ ਗੱਫ ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ,
ਰੋਕੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋ ਫਰਾਰ ਮੀਆਂ।
ਵਾਈਟ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਰਨਲ ਓਵਰੀ ਨੂੰ,
ਲੱਲੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੈ ਤੂੰ ਸਾਰ ਮੀਆਂ।

61

ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਹੁਣ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਿੜਨ ਲੱਗੇ,
ਚੰਗੀ ਚੱਲੀ ਫਿਰ ਓਥੇ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਯਾਰੋ।
ਨੇਜ਼ੇ ਚੱਲਦੇ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਜਣ,
ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਸਨ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਯਾਰੋ।
ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਕਈ ਓਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ,
ਲੜ ਮਰਨਾ ਵਿਚ ਤਕਦੀਰ ਯਾਰੋ।
ਏਨਾ ਓਥੇ ਘਮਸਾਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ,
ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਲੱਲੀ ਤਸਵੀਰ ਯਾਰੋ।

62

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪ ਇੱਕ ਫਸੀ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਸੀ,
ਫੌਜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਹਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ,
ਪਰ ਪਹੀਏ ਨਾ ਹਿੱਲਣ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ,
ਡੂੰਘੇ ਹੋਰ ਉਹ ਰੇਤ ਵਿਚ ਧੱਸਣ ਲੱਗੇ।
ਜਰਨੈਲ ਆਖਦਾ ਕੱਢ ਕੇ ਤੋਪ ਲਿਆਉ,
ਕਈ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਓਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ।
ਲੱਲੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ,
ਕੰਕਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੋਲੇ ਓਥੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ।

63

ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਨਿਕ,
ਬਾਕੀ ਭੱਜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਆਂਵਦੇ ਨੀਂ
ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਭੱਜਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ,
ਜਾਨਾਂ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਾਂਵਦੇ ਨੀਂ।
ਤੋਪ ਕੀਤੀ ਫਨਾਹ ਸਿੱਖ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ
ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਅਫਸਰ ਪਛਤਾਂਵਦੇ ਨੀਂ।
ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੱਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਇਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ,
ਜਿਹੜੇ ਬਚੇ ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਂਵਦੇ ਨੀ।

64

ਖਾਲਸਾ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ,
ਆਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਇਸ ਪਾਰ ਯਾਰੋ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਵਾਈਟ ਨੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਆਪਣੇ,
ਕੀਤੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਯਾਰੋ।
ਕਰਨਲ ਹੈਵਲਕ ਕਰੇ ਕਮਾਨ ਏਥੇ,
ਅਫਸਰ ਬੜਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਯਾਰੋ।
ਸਰਪਿਟ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਲੱਲੀ ਖਾਲਸੇ ’ਤੇ,
ਰੇਤਲੇ ਥਲ ਦੀ ਨਾਂ ਰੱਖੀ ਸਾਰ ਯਾਰੋ।

65

ਸਿੰਘ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਵੱਲ ਪੱਤਣ,
ਹੈਵਲਕ ਵੀ ਮਗਰ ਹੀ ਧਾਂਵਦਾ ਈ।
ਕੀਤੀ ਮੂਲ ਪਰਵਾਹ ਉਸ ਰੇਤ ਦੀ ਨਾਂ,
ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਚਨਾਬ ਦੇ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਲੰਮੀ ਕਾਹੀ ’ਤੇ ਕਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ,
ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੁਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸੁੰਭ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੇਤ ਵਿਚ ਖੁੱਭਣ,
ਹੋਈ ਗਲਤੀ ’ਤੇ ਲੱਲੀ ਪਛਤਾਂਵਦਾ ਈ।

66

ਸਿੰਘ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੋਰੇ ਫੁੰਡ ਸੁੱਟੇ,
ਪੰਜਾਹ ਰੇਤ ਵਿਚ ਹੋਏ ਹਲਾਕ ਮੀਆਂ।
ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੋਰੇ ਹੋ ਗਏ ਫੱਟੜ,
ਹੈਵਲਕ ਦਾ ਸੀਨਾ ਵੀ ਚਾਕ ਮੀਆਂ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਕੁਰਟਨ ਸੀ ਕਰਨ ਇਮਦਾਦ ਗਿਆ,
ਗੋਲੀ ਖਾ ਕੇ ਹੋਇਆ ਹਲਾਕ ਮੀਆਂ।
ਲੱਲੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਰ ਗਏ ਕਈ ਅਫ਼ਸਰ,
ਲਾਰਡ ਗੱਫ ਹੋਇਆ ਗਮਨਾਕ ਮੀਆਂ।

67

ਗੱਫ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦੀ ਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੋਈ,
ਚਨਾਬ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਪਾਰ ਮੀਆਂ।
ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਰਕੀਬ ਬਣਾਈਂ ਉਸਨੇ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਰ ਮੀਆਂ।
ਅੱਧੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਜਨਰਲ ਥੈਕਵਲ ਨੂੰ,
ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।
ਲੱਲੀ ਜਾ ਦਰਿਆ ਉਸ ਪਾਰ ਕੀਤਾ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਈ ਨਾ ਸਾਰ ਮੀਆਂ।

68

ਬਾਈ ਮੀਲ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸੀ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ,
ਜਦੋਂ ਕੀਤਾ ਚਨਾਬ ਉਸ ਪਾਰ ਮੀਆਂ।
ਰਾਮਨਗਰ ਦੇ ਵੱਲ ਉਸ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ,
ਮੋੜੀ ਫੌਜ ਦੀ ਉਸ ਮੁਹਾਰ ਮੀਆਂ।
ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਸਦੂਲਪੁਰ ਪਹੁੰਚਾ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਈ ਫਿਰ ਸਾਰ ਮੀਆਂ।
ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਓਸ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕੇ,
ਲੱਲੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।

69

ਛੱਡਦਾ ਜੈਕਾਰੇ ਵਧਿਆ ਖਾਲਸਾ ਜੀ,
ਸਿਰ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਵੱਢ ਸੁੱਟੇ।
ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖੂਬ ਫਿਰ ਤੇਗ ਵਾਹੀ,
ਕਈ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਓਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੁੱਟੇ।
ਮੁੜ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਬੋਲਿਆ ਫਿਰ ਧਾਵਾ,
ਕਈ ਖਾਲਸੇ ਮਾਰ ਮੈਦਾਨ ਸੁੱਟੇ
ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਸੀ ਖੂਬ ਹੋਈ,
ਲੱਲੀ ਕਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹੱਡ ਟੁੱਟੇ।

70

ਹੋਇਆ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਫੈਸਲਾ ਜੀ,
ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋ ਗਈ ਰਾਤ ਯਾਰੋ।
ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਸਦੂਲਪੁਰ ਗਏ ਜਿਹਲਮ,
ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਲਾਈ ਕਨਾਤ ਯਾਰੋ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਫੱਟੜਾਂ ਨੂੰ,
ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਆਏ ਪੁੱਛੀ ਵਾਤ ਯਾਰੋ।
ਬਣੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੇ ਬਲੀਆਂ ਕਈ ਮੜੀਆਂ,
ਲੱਲੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ਬੜੀ ਬਲਵਾਨ ਯਾਰੋ।

71

ਸਦੂਲਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਲਾਟ ਜੰਗੀ,
ਹੇਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਡੇਰੇ ਲਾਂਵਦਾ ਈ।
ਮੁਲਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਰਾਂ ਉਡੀਕ ਏਥੇ,
ਗੱਫ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਫੁਰਮਾਂਵਦਾ ਈ।
ਬੈਠ ਗਿਆ ਉਹ ਲਾ ਕਨਾਤ ਏਥੇ,
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਡੰਗ ਟਪਾਂਵਦਾ ਈ
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹੈ ਖਤਰਨਾਕ ਦੁਸ਼ਮਣ,
ਲੱਲੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾ ਭਾਂਵਦਾ ਈ।

72

ਵੱਡਾ ਲਾਟ ਸੀ ਅਜੇ ਤਕ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ,
ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ ਬੇਸਬਰ ਇਨਸਾਨ ਮੀਆਂ।
ਮੇਜਰ ਮੈਕਸਨ ਸੀ ਏਜੰਟ ਉਸਦਾ,
ਉਹਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਵਾਂਗ ਤੁਫਾਨ ਮੀਆਂ।
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਉਸ,
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਦਾ ਰੱਖ ਤੂੰ ਮਾਣ ਮੀਆਂ।
ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਲੱਲੀ ਤੂੰ ਕਰ ਹਮਲਾ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਘਮਸਾਣ ਮੀਆਂ।

73

ਕਬਜ਼ਾ ਅਟਕ ’ਤੇ ਕਰ ਲਿਆ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ,
ਵੱਡੇ ਲਾਟ ਦਾ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਯਾਰੋ।
ਮੂਲਰਾਜ ਹੈ ਅਜੇ ਮੁਲਤਾਨ ਬੈਠਾ,
ਲਾਟ ਹੋ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਗਮਗੀਰ ਯਾਰੋ।
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨਾ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਹੋਵੇ,
ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਪੀੜ ਯਾਰੋ।
ਵੱਡੇ ਲਾਟ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ,
ਬਦਲ ਗਈ ਫਿਰ ਲੱਲੀ ਤਸਵੀਰ ਯਾਰੋ।

74

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਸੀ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ,
ਸਾਹਮਣੇ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ ਮੀਆਂ।
ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਸੀ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ,
ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਬੀਆ ਬਾਨ ਮੀਆਂ।
ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚ ਸੀ ਸ਼ੇਰ ਬੈਠਾ,
ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਨ ਮੀਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਉਹਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਯਾਰੋ,
ਲੱਲੀ ਕੱਢੇਗਾ ਉਹਨਾ ਦੀ ਜਾਨ ਮੀਆਂ।

75

ਡਿੰਘੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਗੱਫ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ,
ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲੇ ਦੇ ਵੱਲ ਉਹ ਧਾਂਵਦਾ ਈ।
ਸਿੱਖ ਚੌਕੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਸਨ ਹਟ ਗਈਆਂ।
ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਵਧਦਾ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਪਾਹੁੰਚਾ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲੇ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਈ,
ਡੇਰੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਂਵਦਾ ਈ।
ਲੱਲੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ,
ਖਾਲਸਾ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਉਹ ਪਾਂਵਦਾ ਈ।

76

ਬੁੱਢੇ ਲਾਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੁਣ ਜੰਗ ਕਰਨਾ,
ਤੰਬੂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਟਾਇਮ ਮੀਆਂ।
ਕਰੀਏ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਫੈਸਲਾ ਜੀ,
ਤੁਸੀਂ ਜੰਗ ਲਈ ਹੋ ਜਾਉ ਕਾਇਮ ਮੀਆਂ।
ਛਾਤੀਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਉ ਅੱਜ ਚੀਰ ਏਥੇ,
ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਰਹਿਮ ਮੀਆਂ।
ਗੋਰੇ ਫੌਜੀ ਸੁਣ ਲਾਟ ਦੀ ਗੱਲ ਲੱਲੀ,
ਜੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋ ਗਏ ਕਾਇਮ ਮੀਆਂ।

77

ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੂਰਮੇ ਕਈ,
ਜਰਨੈਲ ਕਰਨੈਲ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਮਹਾਨ ਯਾਰੋ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਵਾਈਟ ਤੇ ਪੋਪ ਦੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ,
ਜਰਨੈਲ ਥੈਕਵਲ ਹੱਥ ਕਮਾਨ ਯਾਰੋ।
ਇੰਨਫੈਂਟਰੀ ਡਵੀਜਨਾਂ ਸਨ ਤਿਆਰ ਖੜੀਆਂ,
ਜਰਨੈਲ ਗਿਲਬਰਟ ਤੇ ਕੈਂਬਲ ਬਲਵਾਨ ਯਾਰੋ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਟੈਨਟ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ ਤੋਪਖਾਨਾ,
ਲੱਲੀ ਬੜੀ ਹੈ ਇਹਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਯਾਰੋ।

78

ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨੇ ਲਿਆ ਫਿਰ ਸਭ ਜਾਇਜ਼ਾ,
ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ’ਤੇ ਉਹ ਚੜ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਫੌਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ,
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਹੁਣ ਹੱਲਾ ਕਰਾਂਵਦਾ ਈ।
ਜਰਨੈਲ ਕੈਂਬਲ ਦੀ ਫੌਜ ਫਿਰ ਵਧੀ ਅੱਗੇ,
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਪੈਨੀਵਿੱਕ ਮੂਹਰੇ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਉਹਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਮਾਰਿਆ ਡਾਹ ਤੋਪਾਂ,
ਲੱਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਸਭ ਗੁਵਾਂਵਦਾ ਈ।

79

ਬਾਕੀ ਡਵੀਜਨ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਕੈਂਬਲ ਅੱਗੇ,
ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰਾਉਣ ਲੱਗਾ।
ਏਨੀ ਸਖਤ ਕੀਤੀ ਉਸ ਗੋਲਾਬਾਰੀ,
ਪੈਰ ਖਾਲਸਾ ਫਿਰ ਖਿਸਕਾਉਣ ਲੱਗਾ।
ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਟੁੱਟ ਪਏ ਹੁਣ ਖਾਲਸੇ ਤੇ,
ਯੁੱਧ ਬੜੇ ਘਮਸਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਟਾਕਰਾ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਬੜਾ ਸਖਤ ਕੀਤਾ,
ਲੱਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾਂ ਅੱਜ ਖਲੋਣ ਲੱਗਾ।

80

ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਫਿਰ ਕੈਂਬਲ ਦੇ ਵਧੇ ਅੱਗੇ,
ਹੱਥੋ ਹੱਥੀ ਲੜਾਈ ਸੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸੀ ਚੱਲੀਆਂ ਖੂਬ ਯਾਰੋ,
ਵਾਂਗ ਫੁਆਰਿਆਂ ਸੀ ਰੱਤ ਚੋਣ ਲੱਗੀ।
ਜਿਹੜਾ ਘਾਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਅੱਜ ਹੋਇਆ,
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਣੀ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗੀ।
ਲੱਲੀ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਲੱਗ ਪਏ ਪੈਰ ਉੱਖੜਨ,
ਹਰਕਤ ਜਿਹਲਮ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।

81

ਸੱਜੇ ਪਾਸਿੳਂ ਗਿਲਬਰਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੱਲਾ,
ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵਧਦਾ ਆਂਵਦਾ ਈ।
ਸਾਹਮਣੇ ਪੋਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵੇਖੀ,
ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਉਹ ਸਾਰੀ ਗੁਵਾਂਵਦਾ ਈ।
ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ,
ਤੋਪਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਤੋਪਾਂ ਦਾਗਣ ਹੁਣ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਗੋਲੇ ਯਾਰੋ,
ਲੱਲੀ ਕੰਮ ਇਹ ਚੌੜ ਕਰਾਂਵਦਾ ਈ।

82

ਅੱਗੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਬੜੀ ਹੀ ਊਬੜ ਖਾਬੜ,
ਹੱਲਾ ਪੋਪ ਦਾ ਪਿਆ ਕੰਮਜ਼ੋਰ ਮੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਸਵਾਰ ਫਿਰ ਧਾਹ ਕੇ ਵਧੇ ਅੱਗੇ,
ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੇਜ਼ੇ ਵਾਹੇ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਮੀਆਂ।
ਬੌਂਦਲ ਗਏ ਸਵਾਰ ਸਭ ਪੋਪ ਦੇ ਜੀ,
ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ ਸੱਭੇ ਤਾਬੜ ਤੋੜ ਮੀਆਂ।
ਭੱਜਦਿਆਂ ਫੌਜ ਵਿਚ ਖਲਬਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ,
ਲੱਲੀ ਕੰਮ ਸਭ ਕਰ ’ਤਾ ਚੌੜ ਮੀਆਂ।

83

ਜਰਨੈਲ ਗਿਲਬਰਟ ਨੂੰ ਆਇਆ ਫਿਰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ,
ਵਧਿਆ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਵਾਰ ਯਾਰੋ।
ਤੋਪਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਕੀਤਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਹੈ ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਯਾਰੋ।
ਗੋਲੇਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਪੈਦਲ ਫੌਜੀ,
ਵਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇਜੇ ਤਲਵਾਰ ਮੀਆਂ।
ਚੱਲਣ ਗੋਲੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਵਾਂਗ ਲੱਲੀ,
ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਰ ਮੀਆਂ।

84

ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਹਨੇਰਾ ਸੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ,
ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਜੰਗ ਦੀ ਚਾਲ ਮੀਆਂ।
ਪਿੰਡ ਟਪੱਈ ਵੱਲ ਖਾਲਸਾ ਹੱਟਣ ਲੱਗਾ,
ਫੌਜੀ ਥੱਕ ਕੇ ਹੋਏ ਬੇਹਾਲ ਮੀਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲੇ ਵੱਲ ਹਟੇ ਪਿੱਛੇ,
ਗੋਰੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮਾੜਾ ਹਾਲ ਮੀਆਂ।
ਫੱਟੜ ਹੋ ਜੋ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਡਿੱਗੇ,
ਲੱਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਹੁਣ ਭਾਲ ਮੀਆਂ।

85

ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗੀ,
ਬਾਰਸ਼ ਦਿਨ ਅਗਲੇ ਮੌਲਾਧਾਰ ਹੋਈ।
ਫੌਜੀ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਸਾਰੇ,
ਮਿਹਰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਹੋਈ।
ਇਸ ਖੂਨ ਦੀ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪੈ ਗਈ,
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਹ ਬਾਰਸ਼ ਭਰਮਾਰ ਹੋਈ।
ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਕਰ ਲਿਆ ਕਮਰ ਕੱਸਾ,
ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਣ ਲਈ ਲੱਲੀ ਤਿਆਰ ਹੋਈ।

86

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾ ਗੁਜਰਾਤ ਮੱਲਿਆ,
ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵਧਿਆ ਆਂਵਦਾ ਈ,
ਹੋਈ ਪਿਉ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੂਬ ਮਿਲਣੀ,
ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਾਰੇ ਜਾਂਵਦਾ ਈ।
ਮਿਲਕੇ ਲੜਾਂਗੇ ਸ਼ੇਰਾ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ,
ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਫੁਰਮਾਂਵਦਾ ਈ।
ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਾਂ ਜੱਗ ’ਤੇ ਅਸਾਂ ਆਉਣਾ,
ਰਣ ਵਿਚ ਲੜ ਮਰਨਾ ਲੱਲੀ ਭਾਂਵਦਾ ਈ।

87

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੱਫ ਨੂੰ ਛੱਡ ਏਥੇ,
ਚੱਲੋ ਵੱਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਆਈਏ ਜੀ।
ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਓਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ,
ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣਾਈਏ ਜੀ।
ਐਡਵਰਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਈਏ,
ਗੋਲੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੀਏ ਜੀ।
ਜਰਨੈਲ ਵਿੱਛ ਕਹਿੰਦਾ ਲੱਲੀ ਰੁੱਕ ਜਾਈਏ,
ਬੰਬੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਈਏ ਜੀ।

88

ਇੱਕੀ ਦਸੰਬਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਅਠਤਾਲੀ,
ਬੰਬੇ ਫੌਜ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਮੀਆਂ।
ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਡੰਡਾਸ ਲੈ ਆਇਆ ਹੋਰ ਤੋਪਾਂ,
ਹੁਣ ਹੋਵੇਗੀ ਘੋਰ ਲੜਾਈ ਮੀਆਂ।
ਕੋਰਟਲੈਂਡ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੌਦਪੁੱਤਰ,
ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀ ਵਿਆਉਂਤ ਬਣਾਈ ਮੀਆਂ।
ਮੁਲਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਲੱਲੀਆ ਰੋਕ ਰਸਤਾ,
ਛਾਉਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪਾਈ ਮੀਆਂ।

89

ਹੁਕਮ ਹਮਲੇ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਰਨੈਲ ਵਿੱਛ ਨੇ,
ਤੋਪਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਗੋਲੇ ਵਰਾਉਣ ਯਾਰੋ,
ਖੂਨੀ ਬੁਰਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ,
ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਨੂੰ ਲੱਗੀਆਂ ਢਾਹੁਣ ਯਾਰੋ।
ਪਾਸੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ,
ਤੋਪਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬਨਾਉਣ ਯਾਰੋ।
ਵੜ ਗਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੌਜ ਸਾਰੀ,
ਫੌਜੀ ਲੱਗੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਯਾਰੋ।

90

ਕੰਧਾਂ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈਸਣ,
ਢਾਹੁਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਸਾਨ ਭਾਊ।
ਛੋਟੇ ਗੋਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈਨ ਗੇਂਦਾਂ,
ਸਖਤ ਉਹ ਸਨ ਵਾਂਗ ਚੱਟਾਨ ਭਾਊ।
ਅੱਗੇ ਗੋਰਿਆਂ ਢਾਹੇ ਸਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਭਾਰੇ,
ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਊ।
ਸੁਰੰਗਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਲੱਗੇ,
ਲੱਲੀ ਉਹ ਸਨ ਪੂਰੇ ਸ਼ਤਾਨ ਭਾਊ।

91

ਤੋਪਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲੇ,
ਕੰਧਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਢਾਹ ਯਾਰੋ।
ਵੜਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਤਿਆਰ ਹੋਏ,
ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਹੈ ਚਾਅ ਯਾਰੋ।
ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾ ਵੱਸ ਚੱਲੇ,
ਗਿਆ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹ ਆ ਯਾਰੋ।
ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ,
ਲੱਲੀ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਲਾ ਦਿਉ ਫਾਹ ਯਾਰੋ।

92

ਜਰਨੈਲ ਵਿੱਛ ਫਿਰ ਤੁਰਿਆ ਚਨਾਬ ਵੱਲ ਨੂੰ,
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਕਰੇ ਮਿਲਾਪ ਭਾਈ।
ਅੱਗੋਂ ਲਾਟ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਮਿਿਲਆ।
ਵਧਾਈਆਂ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਦੇਂਵਦਾ ਆਪ ਭਾਈ।
ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈਆਂ,
ਇਹ ਹੈ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਸਰਾਪ ਭਾਈ।
ਤੋਪਖਾਨਾ ਹੁਣ ਲਾਟ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਭਾਰਾ,
ਲੱਲੀ ਕਰੂ ਤਬਾਹੀ ਗੁਜਰਾਤ ਭਾਈ।

93

ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਹੁਣ ਚੜ੍ਹਿਆ ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ,
ਫੌਜ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ।
ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਛੋਟੀ,
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੈ ਫੁੱਲ ਤਿਆਰੀ।
ਫਿਰ ਵੀ ਲੜੇਗਾ ਖਾਲਸਾ ਅੱਜ ਏਥੇ,
ਜਾਨ ਆਪਣੀ ਕਰੇ ਨਾ ਮੂਲ ਪਿਆਰੀ।
ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਤੇ ਹੱਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ,
ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੱਲੀ ਹੈ ਗੱਲ ਸਾਰੀ।

94

ਇੱਕੀ ਫਰਵਰੀ ਦਾ ਇਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜੀ,
ਫੌਜਾਂ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਣ ਖੜੀਆਂ।
ਹਰੀ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸਲਾਂ,
ਕਿਰਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਪੈਣ ਬੜੀਆਂ।
ਕੋਲ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਝਨਾ ਵੇਖੋ,
ਦੂਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ ਖੜੀਆਂ।
ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਲੱਲੀ ਪਿੱਛੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ,
ਫੌਜਾਂ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲਾਟ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਚੜ੍ਹੀਆਂ।

95

ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਂ ਵਧੇ ਅੱਗੇ,
ਗੋਲੇ ਖਾਲਸਾ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਆਣ ਗੱਜੇ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ,
ਗੋਲੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਵੱਜੇ।
ਕਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਇਹ ਤੋਪਾਂ,
ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗੇ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਸੌ ਗਜ ਆ ਕੇ,
ਲੱਲੀ ਖਾਲਸੇ ਤੇ ਗੋਲੇ ਖੂਬ ਛੱਡੇ।

96

ਖਾਲਸਾ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਨਾ ਵਾਹ ਜਾਂਦੀ,
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਨੇ ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮੀਆਂ।
ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ ਚੱਲੀ ਇਹ ਗੋਲਾਬਾਰੀ,
ਫਿਰ ਪਲਟਣਾ ਹੋਈਆਂ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।
ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤੀ,
ਚੱਲੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਵਾਰ ਮੀਆਂ।
ਖਾਲਸੇ ਬੜਾ ਘਮਸਾਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ,
ਲੱਲੀ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਿਆ ਉਹ ਹਾਰ ਮੀਆਂ।

97

ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਤੁਰ ਗਿਆ ਵਲੈਤ ਆਪਣੀ,
ਡਲਹੌਜੀ ਪਾਈ ਮਿਆਨ ਤਲਵਾਰ ਯਾਰੋ।
ਸਾਰੇ ਮੁਲਖ ਵਿਚ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ,
ਖਤਮ ਖਾਲਸਾ ਹੋਈ ਸਰਕਾਰ ਯਾਰੋ।
ਪਹਾੜ ਰੁਸ਼ਨਾਈ ਦਾ ਲਿਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ,
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਯਾਰੋ।
ਲੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਇੰਗਲੈਂਡ ਉਸ ਮਹਾਰਾਜਾ,
ਕੋਹਿਨੂਰ ਵੀ ਸਾਗਰੋਂ ਪਾਰ ਯਾਰੋ।

ਅੰਤਿਕਾ: ਸਿੱਖ ਕਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸਨ। ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਵੀ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਾਵ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਖੋਹਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸੀਮਤ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਤੇ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਕਦੀ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਏਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ’ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਂਗ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਰੋਣਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਲੱਦ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਟਾਪੂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕਿ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਕਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰੂਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਰੌਂਦਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਮੰਗੋਲ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਅੱਜ ਉਹ ਫਿਰ ਗੋਬੀ ਦੇ ਮਾਰੂਸਥੱਲ ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਮੰਗੋਲੀਆ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਸੇ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕੌਮਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੀ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵਕਤ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋ ਗਏ। ਰੋਮ, ਜੋ ਕਦੀ ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਅੱਜ ਇਟਲੀ ਨਾਂ ਦਾ ਆਮ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਮੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਕੌਮਾਂ, ਕਈ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰ ਚੜਾਅ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਕਦੀ ਹਿਮਾਲੀਆ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤਕ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਥੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਨੇ 1857 ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਇਆ? ਪੁੱਤਰ ਪੋਤਰੇ ਮਰਵਾ ਕੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੰਗੂਨ ਦੀ ਜੇਲ ਵਿਚ ਕੱਟੀ। ਕੀ ਕੋਈ ਕੌਮ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦੀ ਨਿੱਘੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ! ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸੇਧ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।