ਭਾਸ਼ਾ-ਲਿਪੀ ਦੀ ਕਾਢ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ

ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਸਭਿਅਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਤਾ ਤਕ, ਸਭਿਅਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਅਜੋਕੇ ਪੜਾਅ ਤਕ, ਮਾਨਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਕਾਲੀਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਗੌਰਵਮਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਪੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਾਢ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਬਦੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਲਿਪੀ ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸੁਚੱਜੀ ਲਿਪੀ-ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਇਸ ਕਾਢ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਲਿਖਤੀ ਭੰਡਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਧਰਾਤਲੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਆਂਤਰਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਹਿੱਤ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਿਕ, ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਲਈ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।

‘ਸਾਹਿਤ'

ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ‘ਅਦਬ’, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ‘ਲਿਟਰੇਚਰ’, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ‘ਸਾਹਿਤਯਮ` ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਸਾਹਿਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਵਾਨਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ; ‘ਸਹਿਤ+ਯਤ (ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ) ਅਤੇ ‘ਸ+ਹਿੱਤ’ (ਹਿਤ ਪੂਰਨ ਰਚਨਾ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਸਾਹਿਤਯ’ ਇੰਦਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸੰਗਯਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ; ‘ਮੇਲ, ਸਹਿਤ (ਸਾਥ), ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਇਕੱਠ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਯਾ ਦੇ ਸਰਵ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਹਿਤਯ ਹੈ।” ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਲਿਪੀਬੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ‘ਸਾਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਖਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।' ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਉਹ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਆ ਜਾਣ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਦ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰਾ, ਅਖਾਣ, ਰਵਾਨੀ, ਸਰਲਤਾ, ਸਾਰਥਕਤਾ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣੇ ਜਾਣਗੇ।” ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਭਾਵ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਾਵਿ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਭਾਵ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ’ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਕਾਵਿ’ ਨੂੰ ‘ਸਾਹਿਤ' ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ; ਭਾਵ (ਜਜ਼ਬਾ), ਕਲਪਨਾ, ਬੁੱਧੀ (ਵਿਚਾਰਾਂ, ਤੱਥਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਇਤਿਆਦਿ) ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੇ ਸੁਮੇਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪ੍ਰਸਪਰ-ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ, ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਉਪਦੇਸ਼, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਸ ਸੂਖਮ ਕਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਤਯਮ, ਸ਼ਿਵਮ, ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੇ ਕਲਾ ਪੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੇਦ ਪ੍ਰਵਾਨਦੇ ਹਨ; ਗਦ ਤੇ ਪਦ। ਅਜੋਕਾ ਸਾਹਿਤ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ, ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੀਵਨੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਆਤਮ-ਕਥਾ, ਆਲੋਚਨਾ, ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ, ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਸਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ-ਯੁੱਗਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਾਰਜ ਤੇ ਯੁੱਗ ਪਲਟਾਊ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਤੀਖਣਤਾ, ਰਵਾਨਗੀ ਤੇ ਤਰਾਵਟ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ

ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੁਕਤਾ ਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁਚੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਭਾਵ’ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੰਡ ਗਿਆਨਮਈ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਮਈ ਜਾਂ ਸੂਚਨਾਤਮਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨਵਿਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਢੰਗ (ਰੂਪ) ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਰੂਪ-ਵੰਡ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਜੀਵਨੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਆਦਿ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ

ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ-ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਚਰਚਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਕਰਣ ਮੂਲਕ, ਅਰਸਤੂ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਮੂਲਕ ਤੇ ਐਲੀਅਟ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਮੂਲਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਰਡ ਫਾਸਟ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮੁਦਈ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਦੂਜੈਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਛਾਣ

ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਗਰਮੀ ਆਧਾਰਿਤ, ਪਰੰਪਰਾ ਆਧਾਰਿਤ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਆਧਾਰਿਤ, ਵਿਧਾ ਆਧਾਰਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਮਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ, ਬੁੱਧ ਸਾਹਿਤ, ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ, ਬੀਰ-ਕਾਵਿ, ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਆਦਿ ਵਰਗ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੌਧਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਾਦ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਵੈਤਵਾਦ, ਮਾਇਆਵਾਦ, ਸੁੰਨਵਾਦ, ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਜਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਦ-ਛਾਇਆਵਾਦ, ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ, ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਦਅਧਿਆਤਮਵਾਦ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ ਆਦਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਦਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ

ਹਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਯਥਾਰਥਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਵੇ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਫਲੀਭੂਤ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਤੁਲਤ ਤੇ ਬਿਬੇਕਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਆਸ ਹਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਸੁਲੇਖਣੀ’ ਲਈ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਚੌਖਟੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ-ਸਾਹਿਤਕ ਰੋਸ਼ਨ-ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਪੱਖੋਂ ਉੱਚ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਲਖ਼ਾਇਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅਮੀਰ-ਅਮੋਲਕ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਹੱਪਣ-ਸੁਹਜ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ' (ਅਧਿਆਤਮਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਵਾਰਤਕ, ਕਾਵਿਕ ਇਤਿਆਦਿ) ਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਰੂਹਾਨੀ ਖੇੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਲ-ਵੰਡ ਤਹਿਤ, ਗੁਰੂਕਾਲ ਤੇ ਸਿੱਖ-ਕਾਲ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਕਾਲ) ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਤਿਆਦਿ ਵੰਡ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ’ ਤੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੌਖਟੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨੌ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ-ਸਮਕਾਲੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਤਕ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਵੰਨਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਤਾ

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਗਾਹੀ ਤੇ ਅਗੰਮੀ ਬੋਲ ‘ੴ’ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਹੈ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਰਸਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਬੋਲ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਤਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ

“ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁਢ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ (1173–1266) ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469-1539) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ (1604) ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੋਈ।”

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੋਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਆਤਮ-ਅਧਿਆਤਮ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਗੁਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ‘ਸੋਮਾ ਤੇ ਸਾਗਰ’ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ-ਸੁਮਨ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਤੇ ਲਿਵਲੀਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਸ਼ੀ ਝੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ-ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮੇਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ, ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਉੱਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਕੁਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ, ਟੀਕਿਆਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਗੌਰਵਮਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਜਲੌਅ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਤਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਕਾਵਿ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਦਿਕ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਥੇਬੰਦਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ’ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸਰੂਪ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ, ਪਰਮਾਰਥ/ਟੀਕਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਬਹੁਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁਵਿਧਾਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼-ਕਾਲ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ, ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਕਾਲ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਗਵੰਡ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ

‘ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਵੰਡ ਛਕਣ, ਪੂਜਾ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ, ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ, ਸੱਚ, ਧਰਮ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ’(ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇਨਸਾਫ਼, ਮਾਨਵ ਭਲਾਈ, ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਕਤੀ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਨਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਹੁਕਮ, ਭਾਣਾ, ਨਦਰ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼, ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਚਾਲ-ਨਿਰਾਲੀ, ਮਨਮੁਖ-ਗੁਰਮੁਖ, ਸੰਤ-ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ, ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ, ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਖਾਲਸਾ, ਦੇਗ਼-ਤੇਗ਼, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਆਦਿ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਤਿਆਗ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਜਿਊਣ-ਮਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਨਵੀ, ਦੈਵੀ ਸਿਖਰੀਂ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਉਮੰਗਾਂ-ਮੰਤਵਾਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਤਾਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹਾਂ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਨਪੀੜੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰਮਤਿਮਈ ਵਲਵਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਵਾਲੀ ਅਕਾਲੀ-ਨਿਰਾਲੀ ਪੰਥਕ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਸੰਪਤੀ ਦਰਕਿਨਾਰ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨਮਤੀ ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ, ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਆਦਿਕ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ :

“ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ... ਦੁਆਲੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਥੱਲੇ ਪਲਿਆ, ਨਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਲਿਖੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਂਠ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿਫਤ ਸਮੀਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਸਨ।"

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੁੱਗ ਪਲਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ:

“ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ, ਵਰਣਮਾਲਾ ਤੇ ਲਿਖਣ-ਢੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਿਕ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲਗਪਗ ਹਰ ਇਕ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣਹਾਰੇ ਪੁਰ ਪਿਆ।”

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

ਕਾਵਿ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਡੇਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਹਰ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿੱਧਪੁੱਠ ਉੱਪਰ ਭਾਵੇਂ ਸੰਕੇਤਕ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਛਾਪ-ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਰੂਪ ਤੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਕਲੇਪਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ‘ਗਦ ਤੇ ਪਦ' ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਪਰਮਸਤ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹਰ ਵਿਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮ-ਸਤ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਸਾਹਿਤ ਨਾਥ ਪੰਥੀ, ਵੇਦਾਂਤ ਜਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਪਰਮ-ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸੰਜੋਇਆ ਤੇ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅਨਮਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਦਿਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੂਜੇ ਮੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਹਿਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਹਿਤ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਰਾ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕਮਈ ਨਜ਼ਰੀਆ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਐਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੇ ਮਾਪ-ਦੰਡਾਂ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਿਰਖਣ-ਪਰਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਦਾ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਤੇ ਅਸਹਿਜਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਵਨਾ, ਵਿਵੇਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਮ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਾਰ, ਅਕਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਰਮ-ਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕਤਾ, ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਮਿਲਬੇ ਦੀ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਾਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਹੁਕਮ, ਭਾਣਾ, ਨਦਰਿ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼, ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਚਾਲ-ਨਿਰਾਲੀ, ਮਨਮੁਖ-ਗੁਰਮੁਖ, ਸੰਤ-ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ, ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ, ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਖਾਲਸਾ, ਦੇਗ਼-ਤੇਗ਼, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਆਦਿ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਮਰਤਤਵ

ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਪਰਮਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਰਮਤਤਵ ਤੇ ਅਮਰਤਤਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿਘ ਸੀਤਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

“ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਕੌਸਰ ਦਾ ਹੌਜ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਸਰੋਤੇ ਤੇ ਪਾਠਕ ਆਬਇ-ਹਯਾਤ ਪੀ ਪੀ ਅਮਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਨਵਿਰਤ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜਿਹਾ ਅਮਰ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਦੀਂ ਮੁਰਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦਮਕ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਿਲਪ, ਕਲਾ, ਵਿਧਾ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਕਾਫੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਭਿੰਨ ਮੂਲ ਸੋਮਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਖੇਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਪੱਖੀ ਤੇ ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਮੰਤਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ‘ਗੌਰਵ’ ਕਾਰਨ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।