ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ 1621 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ; ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਆਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਹੇਠ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣ ਜਾਣ ’ਤੇ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਆਏ; ਆਪ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦਿੱਲੀਓਂ ਆਈ ਸੰਗਤ ਕਰ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਗੁਰਿਆਈ ਸੰਭਾਲਣ ਉਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਭ ਪਾਸੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਿਆ; ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਬੰਦੀ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ; ਦਿੱਲੀਓਂ ਬੰਦੀ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਪਏ ਜੋ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਤਕ ਰਹੀ; ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ ਅੱਪੜ ਪਏ; ਆਪ ਦੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਪੱਤਰ-ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਨੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਿਖ ਘੱਲੀਆਂ; ਇਸੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆ ਕੇ ਆਪ ਪਾਸ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ; ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਗੁੱਥੀ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ; ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਫ਼ਤਵਾ ਦੇਣ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਆਪ ਦਾ ਸੀਸ ਤੇ ਸਰੀਰ ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਉਠਾ ਲਿਆਏ; ਸਰੀਰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏਸੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੀਸ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਨਾਨੂੰ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੀਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਥਾਂ ਪਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇਣੀ ਹੈ? ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਲਈ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਲ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਆਇਆ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਹੀ, ਵੱਧ-ਘੱਟ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸੁਜਾਨ ਰਾਏ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀ ‘ਖ਼ੁਲਾਸਤੁਤ ਤਵਾਰੀਖ਼', ਰਤਨ ਚੰਦ ਬਾਲ ਦਾ ‘ਖ਼ਾਲਿਸ ਨਾਮਾ”, ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰੇ ਦਾ ‘ਚਹਾਰ ਬਾਗਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਤੋਤਾ ਦੀ ‘ਗੁਲਗਸ਼ਤਿ ਪੰਜਾਬ’ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਹੀ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਦੂਜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬਾਕੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਝਾਤੀ ਪਾਇਆਂ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦਾ “ਰਿਸਾਲਾ ਦਰ ਅਹਵਾਲਿ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਹਕੀਕਤਿ ਬਿਨਾ-ਵਉਰੂਜਿ ਫਿਰਕਾ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ’ ਬੜੀਆਂ ਮਾਯੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਹਾਲ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਸਿਰ ਹੈ ਨਾ ਪੈਰ। ਦੂਜੀ ਅਰਥਾਤ ‘ਹਕੀਕਿਤ” ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਈ ਸੂਚਨਾ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਭ ਅਗਮ ਬਗੜਮ ਹਨ।

‘ਸੀਅਰੁਲ ਮੁਤਾਖ਼ਿਰੀਨ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਾਲਦੋਸ਼ (anachronism) ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਗ਼ਲਤ-ਬਿਆਨੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਕਰਾਂਗੇ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵਕਤ ਦੇ ਵਕਾਇ-ਨਿਗਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਭਰੇ ਗਏ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

ਬਖ਼ਤ ਮੁੱਲ ਕਰਤਾ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਮਾ’ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗਿਲਾ ਹੈ ਕਿ:

ਸਿੱਖ ਘੱਟ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਇਲਮ ਤੇ ਅਮਲ ਵੀ ਉਹ ਅੱਜ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਇਸ ਗਰੋਹ ਵਿਚ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫਿਹਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹਾਂ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਕੁਝ ਇਲਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਅਲ-ਪਟੱਲ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਫਿਰਕੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਸਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਕੋਈ ਮੁਕੰਮਲ ਲਿਖਤ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਫਿਰਕੇ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਾਨੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸੋ, ਉਸ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੂਚਨਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋੜੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਵਸੀਕਾਰ ਪਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਿਕਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢੂੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪਿੱਪਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਦਿੱਤੀ।

ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ: ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਸਿੱਖਾਂ’ (ਖ਼ੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਏ), ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹਿੰਦ' (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ), ‘ਉਮਦੱਤੁਤ ਤਵਾਰੀਖ਼’ (ਸੋਹਨ ਲਾਲ), 'ਤਵਾਰੀਖ਼ ਪੰਜਾਬ (ਗੁਲਾਮ ਮਹੀਉਦੀਨ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ) ਅਤੇ ‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (ਅਲੀਉਦੀਨ) ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਇਤ ਨੂੰ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਤਿ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਿਆਈ ਉਤੇ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ’ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੱਭੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਨਾਲ, ਸੁੱਖੀ ਗਈ ਰਕਮ (500 ਰੁਪਏ/ਮੁਹਰਾਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਕਮ) ਦਾ ਮੰਗ ਲੈਣਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਗਲੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਸਾਉਣਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੀ ਘਟਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤੱਤ ਆ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਰਾਮਰਾਏ ਦਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨਾ ਕਿ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਾਰਿਸ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਚਤੁਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਾਂ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਘੜਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਰਾਏ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚੱਲ ਪਈ ਆਪਣੀ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਚਿਤ ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਟਿੱਕਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਰਾਮਰਾਏ ਵੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸਵਾਈ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ ਬੰਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਉਪਰ ਜਾਣ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਲਗਪਗ ਉਪਰਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਸਿਵਾਇ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੇ, ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਫ਼ਸੀਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਸਾਮ ਦੀ ਮੁਹਿਮ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰੋਤ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ, ਇਕ ਗੱਲ ਉਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਉਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਫਿਰ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਿੱਲੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਕਾਇ-ਨਿਗਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਛਾਲਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਟੋਹ ਇਨ੍ਹਾਂ, ਲਗਪਗ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਲੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਕਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਕੀ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਓਟ ਲੈਂਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ” ਕਹਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ।"

“ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ” ਤੇ “ਕਰਾਮਾਤ-ਧਾਰੀ ਹੋਣਾ” –ਇਹੀ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਫੜ ਕੇ ਬਹਿ ਗਈ। “ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ" ਵਿਚ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਦੇ “ਝੂਠਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ” ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਲੁਪਤ ਸੀ ਤੇ “ਕਰਾਮਾਤ ਧਾਰੀ” ਹੋਣ ਵਿਚ ਵਲੀ, ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਕੁਤਬ ਜਾਂ ਗੋਸ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਲੁਪਤ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਭਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੋਈ “ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ” ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੋਈ ਕਰਾਮਾਤੀ ਹੋ ਸਕੇ? ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ “ਕਰਾਮਾਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ” ਜਾਂ ਫਿਰ “ਮੌਤ” ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਹ ਤੱਥ ਸਭਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਥੇ ਅੰਕਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ: ਰੰਘਰੇਟੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਜਾਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਈਆਂ ਹਨ।

ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ—ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ—ਉਹ ਆਸ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ ਜੋ ਅਸਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਲਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ-ਕੋਈ ਸੌ ਕੁ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ-ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਉਂ ਚਉਂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਉਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੱਖਣੀ ਪਈ।