ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂਪਹਿਲ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਇਸ਼ਕ-ਮਿਜ਼ਾਜੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਕਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਨਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਵਾਰ ਮਲਾਰ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 1529 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ :

ਪਰਵਿਰਤਿ ਨਿਰਵਿਰਤਿ ਹਾਠਾ ਦੋਵੈ ਵਿਚਿ ਧਰਮੁ ਫਿਰੈ ਰੈਬਾਰਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1280)

ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਮਾਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਕਾਰਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਗਤ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗੁਆਚੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਝੂਰ-ਝੂਰ ਮਰਦੇ ਹਨ :

ਨਾਨਕ ਝੂਰਿ ਮਰਹਿ ਦੋਹਾਗਣੀ ਜਿਨ੍ ਅਵਰੀ ਲਾਗਾ ਨੇਹੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1280)

ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਝੱਖ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਹੱਪਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੌਲਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੀਵ ਜਿੰਨੇ ਵੱਧ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚਸਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਚਸਕੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਮ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਸੁਆਦ ਨਾਲ, ਦੀ ਧਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਨੀਂਦਰੇ ਦੀ ਪਲੰਘ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਧਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ, ਜਵਾਨੀ ਆਦਿ ਪਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ :

ਰਾਜੁ ਮਾਲੁ ਰੂਪੁ ਜਾਤਿ ਜੋਬਨੁ ਪੰਜੇ ਠਗ ॥
ਲੋਭ ਏਨੀ ਠਗੀਂ ਜਗੁ ਠਗਿਆ ਕਿਨੈ ਨ ਰਖੀ ਲਜ ॥ (ਪੰਨਾ 1288)

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਭਸਮਾਂ ਮਲਣ ਵਾਲੇ, ਨੰਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਧੂਣੀਆਂ ਧੁਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ, ਸੰਤ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਸੁਖ-ਅਨੰਦ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਇਕ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ-ਰੂਪੀ ਰਸਤਾ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੇ ਔਖੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ‘ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ’ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ, ਗੁਣਵੰਤੀ, ਨਿਰਮਲ ਸਚਿਆਰ, ਸੁਹਾਗਣੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਭਉ ਅਤੇ ਭਾਉ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਡਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਰੰਗੁ ਰਹਿਆ ਤਿਨ੍ ਕਾਮਣੀ ਜਿਨ੍ਹ ਮਨਿ ਭਉ ਭਾਉ ਹੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1280)

ਇਕ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ ਸੂਰਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :

-ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਜਿਨਿ ਸਚੀ ਬੂਝ ਦਿਤੀ ਬੁਝਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1282)
-ਗੁਰ ਮਹਿ ਆਪੁ ਸਮੋਇ ਸਬਦੁ ਵਰਤਾਇਆ ॥ ਸਚੇ ਹੀ ਪਤੀਆਇ ਸਚਿ ਸਮਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1279)

ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵਾਂਗ ਕਾਮਾਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਛੋਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਜਿਉ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਅਲਿਪਤੁ ਹੈ ਐਸੀ ਬਣਤ ਬਣਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1281)

‘ਵਾਰ ਮਲਾਰ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਅੱਕ ਦੀ ਡਾਲੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਟਿੱਡੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ੇਰ ਹੰਕਾਰ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਟਿੱਡਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਕ ਦੀ ਡਾਲੀ ਉੱਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ :

-ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਸੈ ਮਿਰਿਆ ਸਭ ਪਿਛੈ ਪੈ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1286)
-ਅਕ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰੇ ਅਕ ਤਿਡਾ ਅਕ ਡਾਲੀ ਬਹਿ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1286)

ਇਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਸਹਿਜ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਮਲਾਰ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।