ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੋ ਦਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ “ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ” ਜਾਂ “ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ” ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਤਰਸਯੋਗ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਨਿੱਘਰ ਚੁੱਕੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਹਿੱਤ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤ” ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਲੁਕਾਈ ਦੇ ਤਪਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਾਰਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਲੰਮੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ “ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ” ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਨਵ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਅਪਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ “ਕੀਤੋਸ ਆਪਣਾ ਪੰਥ ਨਿਰਾਲਾ” ਦੀ ਯੋਜਨਾ-ਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਅਮਲੀ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਕੇ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਨਵ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ 1699 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ 230 ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਸੇ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੇ ਮਾਰਗ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ, ਨਿਰਾਲਾ ਪੰਥ, ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ, ਗਾਡੀ ਰਾਹ, ਤੀਸਰਾ ਪੰਥ, ਧਰਮ ਪੰਥ, ਪਾਵਨ ਪੰਥ, ਅਤੀਤ ਪੰਥ, ਤੀਸਰਾ ਮਜ਼ਹਬ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਜਾਂ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਚਾਈ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋਏ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੌਕੇ ਦੀ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਕਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਏ ਗਏ। ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਔਕੜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਰਵੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਧਿਰ ਨੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਨਿਰਾਲੇ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਖੁੰਝਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਹਾਕਮ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੇਲੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇ ਉਹ ਗੰਗੂ ਵੱਲੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਵਰਗੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਪੋਲੀਏ ਤੇ ਜੰਮਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤਿੱਖੇ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਸੀ। 1699 ਈ: ਵਿਚ ਰਚਿਤ “ਸੰਖੇਪ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ” ਕੰਕਨ ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਮਤਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ:

ਐਸਾ ਪੰਥ ਚਲਾਉਗੇ ਜਾਣੈਗਾ ਸਭ ਕੋਇ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇ ਚਖਨ ਮਾਹਿ ਤ੍ਰਿਣ ਹੋਇ ॥

1701 ਈ: ਦੀ ਲਿਖਿਤ “ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ” ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

“ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖ ਹੈ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਜਾਹਿ ਨਾਨਕ ਮੈ ਤੇਰਾ ਇਕੁ ਪੰਥ ਕੀਤਾ।”

“ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ” (1719 ਈ:) ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨੀਤ ਖਾਲਸੇ ਪੰਥ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ ਹੈ :

ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ ਭਯੋ ਪੁਨੀਤਾ ਪ੍ਰਭ ਆਗਿਆ ਕਰਿ ਉਦਿਤ ਭਏ ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕੌਤਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ “ਸੌ ਸਾਖੀ” (1724 ਈ:) ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੀਸਰਾ ਧਰਮ ਚਲਾਇਆ ਹੈ:

1. ਤੁਮ ਭੀ ਕਾਹਲੀ ਕਰੀ।
ਮਜਬ ਏਕ ਲਗੇ ਕਰਣ।
ਗੁਰੂਕਿਆਂ ਤੀਸਰਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ।2. ਖਾਲਸਾ ਤੀਜਾ ਹਮ ਕਰਾ ਦੋਨੋਂ ਝੂਠੇ ਛੋਰ।
ਏਕ ਅਕਾਲ ਅਗੰਮ ਮੁਹਿ ਕਥ ਖਾਲਸੇ ਧੋਰਿ ॥

ਜਨਮਸਾਖੀ ਬੀ-40 (1733 ਈ:) ਤੇ “ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ” ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ:

1. ਨਾਨਕ ਜਾਹਿ ਤੇਰਾ ਪੰਥ ਚਲੈਗਾ ॥
2. ਤ੍ਰੈ ਵਸਤੁ ਦ੍ਰਿੜਾਵਣੀਆ ਅਪਨੇ ਪੰਥ ਕਉ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ।

“ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ” 1769 ਈ: ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਸਰਾ ਨਿਆਰਾ ਪੰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ:

1. ਤੀਸਰਾ ਅਪਨਾ ਪੰਥ ਨਿਆਰਾ ਕਰ ਕੀਤਾ।

2. ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰੋੜ ਤੀਸਰਾ ਬਣਾਈਐ॥

3. ਐਸਾ ਧਰਮ ਦਾ ਪੰਥ ਖੜਾ ਕਰੀਐ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਜੁਦਾ ਕਰ ਧਰੀਐ॥

“ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਲਿਖਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੋਹਾਂ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਤੀਸਰਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸੁਖੈਨ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਚਲਾਇਆ:

1. ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਮਨਸੂਖ ਹੈਨ ਦੋਇ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ।
ਤੀਜਾ ਦੀਨ ਚਲਾਇ ਮੁਸਕਲ ਭਇਆ ਅਸਾਨ॥ (ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

2. ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਇ ਕੀਤੇ ਹੈ ਮਨਸੂਖ।
ਅਬ ਲੇ ਫੁਰਮਾਨ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਨਾਨਕ ਕੀਆ ਖਰੂਜ॥ (ਉਹੀ)

3. ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਲੇਕਰ ਸਾਜ ਸਮਾਜ। (ਉਹੀ)

4. ਹਰਿ ਕਾ ਪੰਥ ਗੁਰਮੁਖ ਜਗ ਕਰਨਾ।
ਦੇ ਨਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਤੁਮ ਜਗਤ ਉਧਰਨਾ॥ (ਉਹੀ)

“ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਦਰ ਵੀ ਨਿਰਾਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ;

1. ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਓ ਸੁਨ ਸਤ ਪੁਰਖ ਮਤ ਸਾਰ।
ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਹਰ ਕੋ ਰਚੋ ਗੁਰਮਤਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ॥

2. ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮੁਖ ਜਾਪ ਜਪਾਇਆ।
ਜਗ ਤਾਰਨ ਪਾਵਨ ਪੰਥ ਬਣਾਇਆ ॥

3.ਦੇਖ ਜਗਤ ਕੇ ਲੋਕ ਸਭ ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਖਿਸਾਹ।
ਮਾਨੋ ਆਖਨ ਤਿਨ ਪਰਾ ਦੇਖਤ ਅਤ ਦੁਖ ਪਾਹਿ।

“ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10” ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੁਖੀ ਖਾਲਸਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ:

ਲੈ ਆਇਸ ਗੁਰਦੇਵ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਖਾਲਸ ਮਹਾਰਾਜ।
ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਯੋ ਜਗ ਖਾਲਸਾ ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਸਿਰਤਾਜ ॥

ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਵਨ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ :

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਭਯੋ ਖਾਲਸਾ ਸੁ ਨੀਕਾ ਅਤਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਮਿਲਿ ਫਤੇ ਸੋ ਬੁਲਾਈ ਹੈ।
ਪੀਰ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਕਰਾਮਾਤੀ ਜੇ ਅਪਰ ਪੰਥ, ਹਿੰਦੂ ਕਿ ਤੁਰਕ ਹੂੰ ਕੀ ਕਾਨ ਕੋ ਮਿਟਾਈ ਹੈ।
ਤੀਸਰਾ ਮਜ੍ਹਬ ਜਗ ਦੇਖਿਕੇ ਅਜਬ ਮਹਾਂ, ਬੈਰੀ ਕੇ ਗਜਬ ਪਰਯੋ ਛੀਨੈਂ ਠਕੁਰਾਈ ਹੈ।
ਧਰਮ ਸਥਾਪਬੇ ਕੋ ਪਾਪਨ ਕੇ ਖਾਪਬੇ ਕੋ ਗੁਰੂ ਜਾਪਬੇ ਕੌ ਨਈ ਰੀਤਿ ਯੌਂ ਚਲਾਈ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਆਰੀ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁਲਭ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਰੀਤਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ:

1. ਅਰੁ ਤੁਧੁ ਸਿਖਾ ਸੂਤ ਧੋਤੀ ਛੋਡੀ ਸੋ ਕਿਓ? (ਜਨਮਸਾਖੀ ਮਿਹਰਵਾਨ)

2. ਤਬ ਉਨਾ ਜਨੇਊ ਬਾਹਰਿ ਦੇ ਲਾਹਿ ਕਰਿ ਗੰਗਾ ਬੀਚਿ ਡਾਰੇ। (ਉਹੀ)

3. ਏ ਭਗਤਿ! ਤੇਰੇ ਸਾਲ ਗਿਰਾਮ ਨਾਹੀ,
ਤੁਲਸੀ ਕੀ ਮਾਲਾ ਨਾਹੀ, ਸਾਲ ਗਿਰਾਮ ਨਾਹੀ,
ਸਿਮਰਣੀ ਨਾਹੀ, ਗੋਪੀ ਚੰਦਨ ਕਾ ਟਿਕਾ ਨਾਹੀ. (ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ)

4. ਤਬ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਪੰਡਤੁ ਆਇ ਪੈਰੀ ਪਇਆ
ਗਲ ਤੇ ਪੱਥਰ ਸੁਟਿ ਪਾਇਆ, ਨਾਉ ਧਰੀਕੁ ਹੋਆ।
ਜੰਝੂ ਟਿਕਾ ਧੋਤੀ ਚਉਕਾ ਕਰੇ ਤਿਆਗੁ। (ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ)

5. ਬੇਦਨਿ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਣੀ ਕੋ ਤਯਾਗੇ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਖਾ ਸੰਗ ਲਾਗੇ।
ਜਨਮ ਅਸਟਮੀ ਅਰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਿ।
ਬ੍ਰਤ ਇਕਾਦਸੀ ਤਜਿ ਤੁਮ ਖਾਤਿ।
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰੈ ਸੰਧਿਆ ਤਰਪਨ।
ਪਿੰਡ ਪਤਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਿ ਬਰਜਨਿ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਚਾਰ ਬਰਨ ਔਰ ਆਸ੍ਰਮ ਚਾਰ।
ਜਨੇਊ ਟਿਕੋ ਦਿਯੋ ਉਤਾਰ॥ (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

6. ਬੇਦ ਕੀ ਰੀਤ ਕੋ ਤਿਆਗ ਕਰੇ ਨਹਿ ਕ੍ਰਿਆ ਕੋ ਮਾਨ॥ (ਉਹੀ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਚੂਲਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ। ਅਰੰਭ ਹੋਏ ਇਸ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਭਾਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਚਤੁਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਈ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਤਰਤਾ ਬੁਲਾਈ। ਇਸ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਰੀਤ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਾਲ ਸਕਣਾ ਫਿਰ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ:

ਇਕ ਦਿਨ ਮਿਲਿ ਸਭਿ ਮਸਲਤ ਕਰੀ।
ਇਹਤੋ ਰੀਤਿ ਬੁਰੀ ਜਗ ਪਰੀ।
ਅਬਿ ਦਿਜ ਕੋ ਨਹਿਂ ਮਾਨਹਿ ਕੋਇ।
ਖੱਤ੍ਰੀ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਸਭਿ ਹੋਇ ॥31॥
ਚਤੁਰ ਬਰਨ ਕੋ ਇਕ ਮਤ ਕਰਯੋ।
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇ ਜਗ ਧਰਮ ਪ੍ਰਹਰਯੋ।
ਇਕ ਥਲ ਭੋਜਨ ਸਭਿ ਕੋ ਖਈ।
ਸ਼ੰਕਰਿ ਬਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਅਬਿ ਭਈ ॥32॥
ਦੇਵ ਪਿਤਰ ਕੀ ਮਨਤਾ ਛੋਰੀ।
ਸਭ ਮਿਰਯਾਦ ਜਗਤ ਕੀ ਤੋਰੀ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋਏ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨਿਰਾਲਾ ਧਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ:

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਮਰ ਗੁਰ ਹੋਵਾ।
ਭੇਦ ਬਰਨ ਚਾਰਹੁ ਕਾ ਖੋਵਾ।
ਰਾਮ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨ ਜਪੈ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੀ ਥਾਪਨ ਥਪੈ।
ਜੁਗ ਚਾਰਹੁਂ ਮਹਿਂ ਕਹੀਂ ਨ ਕੋਈ।
ਜਿਮਿ ਮਿਰਯਾਦ ਬਿਗਾਰੀ ਸੋਈ।
ਸੁਤਿ ਸਿੰਮ੍ਰਤਿ ਕੇ ਰਾਹੁ ਨ ਚਾਲੇ।
ਮਨ ਕੋ ਮਤਿ ਕਰਿ ਭਏ ਨਿਰਾਲੇ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਸਰੇ) ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ ਲੇਖ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਨਵ ਦੀ ਘਾੜਤ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੋਈ:

ਮੜੀ ਦੇਵਲ ਗੋਰ ਮਸੀਤ ਢਾਹਿ ਕੀਏ ਮੈਦਾਨਾ।
ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਖਟ ਸਾਸਤ੍ਰਾ ਫੁਨ ਮਿਟੇ ਕੁਰਾਨਾ।
ਲਖ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੋਤਕੀ ਬਿਖ ਸਿਉ ਉਰਝਾਨਾ।
ਇਉਂ ਦੋਨੋ ਫਿਕਰੇ ਕਪਟ ਮੋਂ ਰਚ ਰਹੇ ਨਿਦਾਨਾ।
ਇਉਂ ਤੀਸਰ ਮਜਹਬ ਖਾਲਸਾ ਉਪਜਿਓ ਪਰਧਾਨਾ। (ਵਾਰ 41:16)