ਕਬੀਰ ਜੀਅ ਜੁ ਮਾਰਹਿ ਜੋਰੁ ਕਰਿ ਕਹਤੇ ਹਹਿ ਜੁ ਹਲਾਲੁ॥
ਦਫਤਰੁ ਦਈ ਜਬ ਕਾਢਿ ਹੈ ਹੋਇਗਾ ਕਉਨੁ ਹਵਾਲੁ॥199॥
ਕਬੀਰ ਜੋਰੁ ਕੀਆ ਸੋ ਜੁਲਮੁ ਹੈ ਲੇਇ ਜਬਾਬੁ ਖੁਦਾਇ॥
ਦਫਤਰਿ ਲੇਖਾ ਨੀਕਸੈ ਮਾਰ ਮੁਹੈ ਮੁਹਿ ਖਾਇ॥200॥ (ਪੰਨਾ 1375) ਉਪਰੋਕਤ ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਤੇ ਖਿਆਲ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮਤ ਦੀ ਮਨੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਅਬੇ ਦਾ ਹੱਜ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਕੇ ਸ਼ਰੀਫ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕੱਦਸ ਕਾਅਬੇ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰ ਕੇ ਮਦੀਨੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਬਣੇ ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੱਜ ਕਬੂਲ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਰਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਬੱਕਰਾ, ਊਠ ਤੇ ਭੇਡੂ ਆਦਿ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਾਜੀ, ਜੋ ਹੱਜ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਸੱਵੁਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਮਾਸ ਉਹ ਆਪ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਇਕ ਗਾਥਾ ਇਉਂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ-- ਹਜ਼ਰਤ ਇਬਰਾਹੀਮ ਜੀ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਾਲਾ ਦੀ ਬਾਰਜਾ-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਅੰਦਰ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐ ਇਬਰਾਹੀਮ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਤਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ।” ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੇ ਸਿਜਦੇ ਵਿਚ ਝੁੱਕ ਕੇ ਇਲਤਜਾ ਕੀਤੀ, “ਐ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਕਰੀਮ! ਫੁਰਮਾਓ ਮੈਂ ਆਪਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਾਂ?” ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਨੇ ਇਰਸ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, “ਇਬਰਾਹੀਮ! ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ।” ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ! ਸਭ ਤੋਂ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੇਟਾ ਇਸਮਾਈਲ ਹੀ ਹੈ।” ਤਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਬਸ, ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸਮਾਈਲ ਦੀ ਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦੇ।” ਇਬਰਾਹੀਮ ਨਾਂਹ ਨਾਂ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਇਸਮਾਈਲ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਕਰੀਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਇਸਮਾਈਲ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦਾ ਦਿਲ ਪਿਦਰਾਨਾ ਮੁਹੱਬਤ ਕਾਰਨ ਕੰਬ ਗਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਪਾਸੋਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਦੀ ਰਿਆਇਤ ਲੈ ਲਈ। ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਇਬਰਾਹੀਮ ਛੁਰੀ ਪਕੜ ਕੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ’ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਛੁਰੀ ਇਸਮਾਈਲ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੁੰਬੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ’ਤੇ ਚੱਲ ਗਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਸਲਾਮੀ ਮਜ਼ਹਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਦੋ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਹੇ ਕਬੀਰ! ਲੋਕ ਧੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਗਾਂ ਜਾਂ ਦੁੰਬਾ ਆਦਿਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਲਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਰੱਬੁਲ ਆਲਮੀਨ, ਪਾਲਕ, ਖਾਲਕ, ਰਹੀਮ, ਕਰੀਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ ਰਹਿਮ-ਦਿਲ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹਾਜੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸੋਂ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਜਹਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਹਲਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦੇਣੀ, ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਸਾਡੇ ਗੁਨਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਮਨਮਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦਿਲ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿ ਕੀਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ। ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਤਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਮੰਗਣਾ ਹੈ ਫਿਰ ਕੋਈ ਵਾਜਬ ਜੁਆਬ ਨਹੀਂ ਬਣ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਬਾਕੀ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਦੀ ਅਦਾਲਤ-ਏ-ਆਲੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਸਖਤ ਦੰਡ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਲੇਖਾ ਖ਼ੁਦਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸੂਰਤ ’ਚ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਸਹਿਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰੱਬੀ, ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਜ਼ਹਬ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਮਜ਼ਹਬ ਛੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਂ ਹੱਜ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕਤਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰੱਬੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜ਼ਾਹਿਰਦਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੱਬ, ਖ਼ੁਦਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ‘ਮਾਝ ਰਾਗ’ ਅੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦਾ ਹੌਕਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਹਾਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਰਣੀ ਕਾਬਾ ਸਚੁ ਪੀਰੁ ਕਲਮਾ ਕਰਮ ਨਿਵਾਜ॥
ਤਸਬੀ ਸਾ ਤਿਸੁ ਭਾਵਸੀ ਨਾਨਕ ਰਖੈ ਲਾਜ॥ (ਪੰਨਾ 140) ਭਾਵ, ਐ ਮੁਸਲਮਾਨ! ਉੱਚੀ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਕਾਅਬਾ ਕਬੂਲ ਕਰ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੀਰ ਮੰਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਕਲਮਾ ਸਮਝ। ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਤਸਬੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਲਾਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਖੁਦਾਇ ਕਾ ਦਿਲਿ ਹਛੈ ਮੁਖਿ ਲੇਹੁ॥
ਅਵਰਿ ਦਿਵਾਜੇ ਦੁਨੀ ਕੇ ਝੂਠੇ ਅਮਲ ਕਰੇਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 140) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਮੂੰਹੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੀਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਖਾਵੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਉਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਝੂਠੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਹਾਜੀਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਵਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |
