ਵਰਤਮਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਉੱਘਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਉਹ ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੰਮ-ਪਲ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਧਰਤੀ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਬਾਵਾ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਜਾਗ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਰਬ-ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੇਖ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੁਵਕ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਪਰ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਆਨਰਜ਼ ਕਰ ਲਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਮ. ਏ. ਇਤਿਹਾਸ ਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

ਐਮ. ਏ. (ਇਤਿਹਾਸ) ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਯੋਗ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਸਿਰੜੀ ਖੋਜਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕੇ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਾਲਜ, ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ) ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਹਰੈਲ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹੁਲਾਸ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ਸੋਨੇ ਉੱਪਰ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਨੌਤੀ ਕਰਵਾਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਜ਼ੋਖ਼ਮ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਥੀਸਿਜ਼ ਲਿਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 1965 ਵਿਚ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਪੱਖ ਉੱਪਰ ਘੋਖਵੀਂ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਮਿਹਰਬਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਚਾਰ ਬਾਗ-ਇ-ਪੰਜਾਬ' ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮਾਈਕਰੋਫ਼ਿਲਮ ਜਾਂ ਉਤਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਉਪਰੰਤ 1965 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਜਾ ਪੁੱਜੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੰਘਰਸ਼ ਲੰਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਿਗੁਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਨਿਖਾਰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਜ ਡਬਲਯੂ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਊਡ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਟਾ ਇਕ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ' ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਓਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੈੱਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿਲੈਕਟ ਡਾਕੂਮੈਂਟਸ ਔਨ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ’ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟਾਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵੀ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਚੇਚੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੀ. ਲਿੱਟ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫੈਕਲਟੀ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਖ਼ੈਰ ਕਦਮ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁੱਲ 50 ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ/ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਨਾ ਪੂਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਹੈ।