ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਯਮਬੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਅਦਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਅਸਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿੱਕਾ ਮੋਟਾ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਇਹ ਗੱਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਖਾਸ ਕਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ “ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਟੂਲਸ” ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹੀਏ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਆਮ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਦੇ ਹੀ ਹਨ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਜਵਾਬ ਖੋਜਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਅਦਾਰਾ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ।

ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਸਟਰ ਜੇ. ਐਲ. ਮੇਸੀ 1995 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਇਸੇਨਸ਼ਿਅਲਸ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ” ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 05 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੇ ਸੱਤ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹਿਸੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਹਨ: ਫੈਸਲੇ ਲੈਣਾ (Decision Making), ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਸੰਗਠਨ (Organizing), ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਵੰਡਣਾ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਕੇ; ਕਰਮਚਾਰੀ (Staffing), ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟਾਫ ਦੀ ਭਰਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ, ਟਰੇਨਿੰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ;ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ (Planning) ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਕਤ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਿਯੰਤਰਣ (Controlling), ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕੇ; ਵਾਰਤਾਲਾਪ (Communicating), ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਪਣੇ ਅਦਾਰੇ ਵਿਚ ਸਟਾਫ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਹੋ ਸਕਣ; ਅਖੀਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ (Directing), ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜੁਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਕ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਉ ! ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ। ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ) ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਲੰਗਰ ਹਾਲ, ਜੋੜਾ-ਘਰ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਪਾਠੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਮਰੇ, ਟਾਇਲਟ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਆਦਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਲ ਅਤੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ। ਇਹ ’ਤੇ ਗੱਲ ਹੋਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਦਿਨ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸਹਿਜ ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ-ਕਥਾ ਕਰਨਾ, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਪੀਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨਾ, ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜੇ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਣ, ਇਸ ਲਈ ਜੋੜੇ-ਘਰ ਵਿਚ ਟੋਕਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਕਰਨੀ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣੇ, ਜੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਡਾਕਟਰ, ਮੈਡੀਕਲ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਰੱਖਣਾ ਆਦਿ।

ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (ਪ੍ਰਬੰਧ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ? ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਦੱ ਮਿਸਟਰ ਮੇਸੀ ਦੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸੱਤ ਹਿੱਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ’ਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

1) ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ (Decision Making): ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਐਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਪੈਰ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਬਲ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਟਾਫ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜੇ ਕੀਰਤਨ ਸਮਾਗਮ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੂਸਰੇ ਜਥੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੇ।

2) ਸੰਗਠਨ (Organizing): ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਕਤ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਲਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਫਾਈ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲੰਗਰ ਬਣ ਕੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਵਕਤ ਸਿਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਆਦਿਕ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਣੇ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਘੱਟ। ਇਹ ਦਿਖਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚੀਏ; ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸੌਖਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਸਭ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਰਗੇਨਾਇਜ਼ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

3) ਸਟਾਫਿੰਗ (Staffing): ਹਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਲੋਕ ਚਾਹੀਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਪਾਠੀ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਜੋੜਾ-ਘਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸੇਵਾਦਾਰ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਭ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਵਜੋਂ ਇਨਾਮ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਟਾਫ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਇੱਥੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਵਿਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਵੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

4) ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ (Planning): ਬਿਨਾਂ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਕਤ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਿਤਨੇਮ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

5) ਨਿਯੰਤਰਣ (Controlling): ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਕਤ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ। ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਟਾਫ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਟਾਫ ’ਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

6) ਵਾਰਤਾਲਾਪ (Communicating): ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਜੇ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਹੁਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਚਾਰ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਅਦਾਰੇ ਵਾਂਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਖਾਸਕਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਇੰਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਬੇਵਜਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਸੁਝਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

7) ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ (Directing): ਭਾਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਦਿਸ਼ਾ ਸੇਧ। ਕਿਸੇ ਅੰਦੋਲਨ, ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੀਡਰ ਵਿਚ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹੈ? ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਿਚ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਦਾਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਵਕਤ-ਬਾ-ਵਕਤ ਵਧੀਆ ਬਣਾ ਸਕੇ।

ਸਿੱਟਾ: ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ। ਆਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲੋਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਯਤ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਵਕਤ ਸਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਆਉ ! ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਇਸ ਵੱਲ ਗੌਰ ਕਰੀਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਹ ਹੀ ਘੜਦੇ ਹਨ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੁਕਿੰਗ, ਪਾਠੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ, ਕਿਹੜੇ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਉਲੀਕਣੇ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹ ਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਨੇਜਰ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਲਾਂਗਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਆਈ ਸੰਗਤ ਭੁੱਖੀ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪਾਠੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਕਤ ਸਿਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੜ ਲਗਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਾਠੀ ਤੇ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣ।

ਇੰਝ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਉਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਵਰਤਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋੜਾ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਿਪੁੰਨ (Highly Skilled); ਲਾਂਗਰੀ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਪਾਠੀ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਕਿਲਡ (Skilled) ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ-ਨਿਪੁੰਨਤਾ (Semi-Skilled) ਅਨੁਭਾਗ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਜਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨੀ ਹੀ ਵਧੀਆ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਯਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।