ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਪਹਿਲਾ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਰਦ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਕਸੂਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਮੜ੍ਹਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਨੇ ਕੇਵਲ ਐਸ਼-ਓ-ਇਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਕਾਮਸ਼ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਰੀਝ, ਸੱਧਰ, ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀਓਂ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਹੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦਾਸੀ ਅਤੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲਾਅ (ਹੋਣੀ) ਸਮਝ ਕੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਖਾ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਜ਼ਬਰੀ ਸਾੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣ (ਸਤੀ ਦੀ ਰਸਮ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨੂ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ “ ਇਸਤਰੀ ਸਦਾ ਹੀ ਮਰਦ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਪੇ, ਜੁਆਨੀ ਵਿਚ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਪੁੱਤ-ਪੋਤਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ, ਇਸਤਰੀ ਅਜ਼ਾਦ ਨਾ ਵਿਚਰੇ।... ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਅੰਗਰਾ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਸਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹੇ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਅਚਾਰੀਆ ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ, ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ, ਗਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਛੱਜੂ ਨੇ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ- “ਜੇਕਰ ਇਸਤਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਹੀ ਰਹੋ।” ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੈ, ਨਸ਼ਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਾਲਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਣ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਤੀ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ, ਇਸਤਰੀ ਮੂੰਹ ’ਚੋਂ ਨਾ ਬੋਲੇ ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਹਿਣ ਕਰਦੀ ਰਹੇ। ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ। ਅਖੀਰ ਹੋ ਗਈ ਪਾਪ ਦੀ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਸੰਜਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੇਵਾ, ਪਿਆਰ, ਤਿਆਗ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸਖਤ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਮਨ-ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮਰਦ ਦੀ ਪੱਸਲੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਤੀਵੀਂ (ਹਵਾ) ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਜਿਊਂਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਪਤੀ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤੜਫਦੀ, ਵਿਰਲਾਪਦੀ, ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਣੀ ਸਗੋਂ ਬਲਦੀ ਚਿਖਾ ਦੇ ਭਾਂਬੜਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਿਊਂਦੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੈਸਾ ਨਿਆਂ ਹੈ ? ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ‘ਸਾਹਿਬ ਨਿਤਾਣਿਆ ਦਾ ਤਾਣ, ਨਿਆਸਰਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।’ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਹਿਰ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਕਲਯੁੱਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ। ਇਕੱਲੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖੀ-ਵਰਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ, ਜ਼ਬਰ, ਧੱਕਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ। ਅੰਨੇ ਧਰਮੀਂ ਆਗੂਆਂ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਮੁੱਲਾਂ, ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਹਾਜੀਆਂ, ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਦੀ ਰੱਜ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਗਰੀਬ-ਨਿਵਾਜ਼ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਬਾਂਹ ਕਰ ਕੇ, ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਚੋਟ ਵਾਂਗ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜ ਪੰਥੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਥੱਪੜ ਮਾਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ (ਜਨਮ ਦਾਤੀ) ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ?’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ‘ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ’ ਨੂੰ ਜੋ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਈ-ਗਈ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਧੀਰਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਰੱਬੀ ਮੂਰਤ ਹੀ ਤਾਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 22 (ਬਾਈ) ਮੰਜੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ-ਕੇਂਦਰ) ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮੰਜੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਧਵਾ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੀ ਭੈੜੀ ਰਸਮ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ: ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ੍॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ੍ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ੍॥ (ਪੰਨਾ 787) ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਤਰੀ ਤਾਂ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿਖਾਈ ਹੋਵੇ? ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਜੀ, ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ, ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ, ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕੀ-ਛਿਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬਿਰਧ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਓਨੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਧੀ ਨੇੜ੍ਹੇ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਅਰਥਾਤ ਕੁੜੀ ਮਾਰ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹੀਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਹੱਤਿਆ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਈ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਕਨੂੰਨੀ ਅਪਰਾਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਚਲਾਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਈ ਚੋਰ ਮੋਰੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਕੁਰੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਵਿਵਸਥਾ ਸਾਰਥਕ ਰੋਲ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਮਹਾਂਪਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਣ ਕੈਲੀ ਘਾਤੁ ਕੰਞਕਾ ਅਣਚਾਰੀ ਕਾ ਧਾਨੁ॥
ਫਿਟਕ ਫਿਟਕਾ ਕੋੜੁ ਬਦੀਆ ਸਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਮਾਨੁ॥
ਪਾਹਿ ਏਤੇ ਜਾਹਿ ਵੀਸਰਿ ਨਾਨਕਾ ਇਕੁ ਨਾਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 1413) ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕੁੜੀਮਾਰ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ: ਕੁੜੀ ਮਾਰ ਆਦਿਕ ਹੈ ਜੇਤੇ।
ਮਨ ਤੇ ਦੂਰ ਤਿਆਗੋ ਤੇਤੇ। ਕੁੜੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਰੋਟੀ-ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ) ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਮਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਬੇਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਸੀਲ ਖਾਨ ਕੰਨਿਆ ਇਕ ਹੋਵੈ।
ਨਹੀ ਤੋ ਮਾ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਵਿਗੋਵੈ। (ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸਤਰੀ ਹੀ (ਬੱਚੇ) ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਗਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਇਸਤਰੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਸਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤਰੀ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਕਾਂ ਵਾਂਗ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਹੱਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਮਰਦ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 473 ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹੇ/ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਗਰ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰ ਬਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮਰਦ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਭ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚ ਰੱਬੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੰਤ, ਪਿਰ, ਭਤਾਰੁ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਕਾਮਣਿ, ਧਨ, ਬਹੁਰੀਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰੀਤ-ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਐਸਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ “ਕੰਤਿ-ਕਾਮਣਿ” ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰੋਲ ਪਰਲੌਕਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪਿਆਰ, ਇਕਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ॥
ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 788) ਸੇਜ ਵਿਛਾਈ ਕੰਤ ਕੂ ਕੀਆ ਹਭੁ ਸੀਗਾਰੁ॥
ਇਤੀ ਮੰਝਿ ਨ ਸਮਾਵਈ ਜੇ ਗਲਿ ਪਹਿਰਾ ਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1095) ਉਠੀ ਝਾਲੂ ਕੰਤੜੇ ਹਉ ਪਸੀ ਤਉ ਦੀਦਾਰੁ॥
ਕਾਜਲੁ ਹਾਰੁ ਤਮੋਲ ਰਸੁ ਬਿਨੁ ਪਸੇ ਹਭਿ ਰਸ ਛਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1094) ਅਜੁ ਨ ਸੁਤੀ ਕੰਤ ਸਿਉ ਅੰਗੁ ਮੁੜੇ ਮੁੜਿ ਜਾਇ॥
ਜਾਇ ਪੁਛਹੁ ਡੋਹਾਗਣੀ ਤੁਮ ਕਿਉ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1379) ਮੈ ਬਉਰੀ ਮੇਰਾ ਰਾਮੁ ਭਤਾਰੁ॥
ਰਚਿ ਰਚਿ ਤਾ ਕਉ ਕਰਉ ਸਿੰਗਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1164) ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ, ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀਂ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੋਲ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਮਰਦ-ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1000 ਮਰਦ ਪਿੱਛੇ 900 ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਨੂੰਨ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਣ ਪਰ ਸਥਾਈ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਆ ਜੀਵਨ ਹੀ ਇਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਦੀਵੀਂ ਹੱਲ ਹੈ। ਮਰਦ-ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। |
