ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਮਾਘ, 1686 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਝਾਤ ਮਾਰ ਲੈਣੀ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਣੀ ਰਾਏ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੂਣ ਹੰਡੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਤੋਂ ਭੋਇੰ ਮੁੱਲ ਲੈ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਈਂ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ 6 ਚੇਤ 1701 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੀ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ‘ਗੁਰਗੱਦੀ’ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਨਰੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਥੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਤਕੜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਅਰੰਭਿਆ, ਉਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋਈ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਕ ‘ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗਿਲਟੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਵੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ‘ਮੇਰਾ ਬੈਦੁ ਗੁਰੂ ਗੋਵਿੰਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਗਰ, ਬਸਤਰ, ਦਵਾਈਆਂ, ਦਾਰੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਨ- ਬ-ਦਿਨ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਉਥੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਭਰਮ-ਜਾਲ, ਵਹਿਮਾਂ, ਅਡੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ, ਲਾਹੌਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਏਨੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਔੜ ਲੱਗੀ ਕਿ ਅਨਾਜ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਅਨਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਨ। ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਏਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਸਵੰਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਸਦਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ, ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰ-ਘਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧੜਾ-ਧੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਵੀ ਔਖਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਹਿ ਦਿਲੋਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਰਜਾ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ, ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਰਦੀ ਬਣੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਲਈ, ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ “ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਲੰਗਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।”

ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ : ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਸੁਜਾਹ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਮੁਰਾਦ। ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 18 ਜੂਨ 1658 ਈ. ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੁਰਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣ ਬੈਠਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਾਫੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਸ ਗੁਰਮਤਿ-ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (ਮਸੰਦ) ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਸੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਪਰ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਚੁਭਣ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮ੍‍ਆਿਰ॥’ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਝਟਪਟ ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ’ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੀ, ਰੱਬੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਤੁਸਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਆਉਣਾ।” ਇਹ ਵੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਦੀ ਅਮੋਲਕ ਦਾਤ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਾਰਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਸਾਖੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੰਜੇ ਉੱਪਰ ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਮਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਲ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਇਕ ਦਮ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੀ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸਤਿਕਾਰ ਹੀ ਸੀ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ, ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੀ ਇਲਾਹੀ ਜੋਤ-ਜੁਗਤ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਕ ਜੀਭ ਅਤੇ ਇਕ ਕਲਮ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਕੱਥ, ਅਕਹਿ ਅਤੇ ਅਪਰੰਪਰ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਸੂਝ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ,ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਤੁਛ ਮਾਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣੇ!