ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ‘ਧੁਰ ਦੀ ਬਾਣੀ’, ਭੈ ਕਾਹੂ ਕੋ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨਿ॥ ਦਾ ਨਿਰਭੈਤਾ ਵਾਲਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ, ਰੱਬੀ ਓਟ-ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ, ਬੇਫਿਕਰ, ਨਿਡਰਤਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰੇ, ਭਗਤ, ਸੰਤ-ਜਨ ਸਦੀਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਤੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ: ਪਰਵਾਹ ਨਾਹੀ ਕਿਸੈ ਕੇਰੀ ਬਾਝੁ ਸਚੇ ਨਾਹ॥ (ਪੰਨਾ 473) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 969) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਖੌਤੀ ਜਾਤ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ: ਓਛੀ ਮਤਿ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਜੁਲਾਹਾ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਲਹਿਓ ਮੈ ਲਾਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 524) ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਵਖਰੇਂਵਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਅਖੌਤੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ : ਹੋਇ ਬਿਰਕਤੁ ਬਨਾਰਸੀ ਰਹਿੰਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦੁ ਗੁਸਾਈਂ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਵੇਲੇ ਉਠਿ ਕੈ ਜਾਂਦਾ ਗੰਗਾ ਨ੍ਹਾਵਣ ਤਾਈਂ।
ਅਗੋ ਹੀ ਦੇ ਜਾਇ ਕੈ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਕਬੀਰ ਤਿਥਾਈਂ।
ਪੈਰੀ ਟੁੰਬਿ ਉਠਾਲਿਆ ‘ਬੋਲਹੁ ਰਾਮ’ ਸਿਖ ਸਮਝਾਈ।
ਜਿਉ ਲੋਹਾ ਪਾਰਸੁ ਛੁਹੇ ਚੰਦਨ ਵਾਸੁ ਨਿੰਮੁ ਮਹਕਾਈ।
ਪਸੂ ਪਰੇਤਹੁ ਦੇਵ ਕਰਿ ਪੂਰੇ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ।
ਅਚਰਜ ਨੋ ਅਚਰਜੁ ਮਿਲੈ ਵਿਸਮਾਦੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਮਿਲਾਈ।
ਝਰਣਾ ਝਰਦਾ ਨਿਝਰਹੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬਾਣੀ ਅਘੜ ਘੜਾਈ।
ਰਾਮ ਕਬੀਰੈ ਭੇਦੁ ਨ ਭਾਈ॥ (ਵਾਰ 10:15) ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਪਾਰਸ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੁਚੇਤ, ਅਚੇਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਸਵਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁਕਾਰਦਾ ਸੀ: ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਰਵਿ ਰਹੇ ਅਵਰ ਤਜੇ ਸਭ ਕਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 1366) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਭਉ ਸੀ। ਚਾਹੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਉੱਚ-ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਆਪ ਜੀ ਹੱਕ-ਸੱਚ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਗਰੀਬਾਂ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਕਮ ਅਤੇ “ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ” ਜੂਝਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਪੁਰਜਾ-ਪੁਰਜਾ ਕੱਟ ਕੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਮਰਨਾ, ਪਰ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਭੱਜਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਾਗੀਆਂ/ਢਾਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ “ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ . . . ਅਤੇ ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ . . . ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਜੋਗੀ, ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣੇ, ਪੰਡਤ, ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ, ਗਰੀਬ, ਅਮੀਰ ਸਭ ਇਕ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਸੰਤਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ-ਕੱਟੜਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਹਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਖਾਵਿਆਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਰਗ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਔਖਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੱਟੜ੍ਹਵਾਦ (ਸ਼ਰ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਲਾਣੇ ਤੇ ਕਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ, ਸਦਾ ਹੀ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਦੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਕਬੀਰ ਕਾਫ਼ਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਗਲਾਂ (ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ) ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿਓ।” ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਨੂਰ ਝੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ। ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਤੇ ਹੰਕਾਰੀਆਂ, ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਗੰਗ ਗੁਸਾਇਨਿ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ॥
ਜੰਜੀਰ ਬਾਂਧਿ ਕਰਿ ਖਰੇ ਕਬੀਰ॥1॥
ਮਨੁ ਨ ਡਿਗੈ ਤਨੁ ਕਾਹੇ ਕਉ ਡਰਾਇ॥
ਚਰਨ ਕਮਲ ਚਿਤੁ ਰਹਿਓ ਸਮਾਇ॥ਰਹਾਉ॥
ਗੰਗਾ ਕੀ ਲਹਰਿ ਮੇਰੀ ਟੁਟੀ ਜੰਜੀਰ॥
ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਪਰ ਬੈਠੇ ਕਬੀਰ॥ (ਪੰਨਾ 1162) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਪੋਟਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਢੇਮ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਵਤ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਹਾਥੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਤਾੜ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਭੱਜ ਉੱਠਿਆ। ਕਾਜੀ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇ, ਪਰ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਡਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਝੁਕੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚੇ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ: ਭੁਜਾ ਬਾਂਧਿ ਭਿਲਾ ਕਰਿ ਡਾਰਿਓ॥
ਹਸਤੀ ਕ੍ਰੋਪਿ ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਮਾਰਿਓ॥
ਹਸਤਿ ਭਾਗਿ ਕੈ ਚੀਸਾ ਮਾਰੈ॥
ਇਆ ਮੂਰਤਿ ਕੈ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੈ॥1॥
ਆਹਿ ਮੇਰੇ ਠਾਕੁਰ ਤੁਮਰਾ ਜੋਰੁ॥
ਕਾਜੀ ਬਕਿਬੋ ਹਸਤੀ ਤੋਰੁ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਰੇ ਮਹਾਵਤ ਤੁਝੁ ਡਾਰਉ ਕਾਟਿ॥
ਇਸਹਿ ਤੁਰਾਵਹੁ ਘਾਲਹੁ ਸਾਟਿ॥
ਹਸਤਿ ਨ ਤੋਰੈ ਧਰੈ ਧਿਆਨੁ॥
ਵਾ ਕੈ ਰਿਦੈ ਬਸੈ ਭਗਵਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 870) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦਤਾ ਦੀ ਇਹ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ਰਚੇ ਹੋਏ ਰਹਿਣਾ, ਇਹੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ੌਫ਼ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ: ਅਬ ਤਉ ਜਾਇ ਚਢੇ ਸਿੰਘਾਸਨਿ ਮਿਲੇ ਹੈ ਸਾਰਿੰਗਪਾਨੀ॥
ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 969) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸੂਰਮਾ ਉਹ ਹੈ ’ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਰਜਾ ਵਿਚ ਉਹ ਉੱਚਿਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲੜ-ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ ਪਰਿਓ ਨੀਸਾਨੈ ਘਾਉ॥
ਖੇਤੁ ਜੁ ਮਾਂਡਿਓ ਸੂਰਮਾ ਅਬ ਜੂਝਨ ਕੋ ਦਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 1105) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੂਰਮਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਹੇਤ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਅਜਿਹਾ ਸੂਰਮਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 1105) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬੀਰ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਠੱਗੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਰਨ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕਾਹਦਾ ਡਰ? ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਕਾਹਦਾ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਸਦੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਵੇ? ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਸਤੀ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਘਰ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਮਨ ਰੇ ਛਾਡਹੁ ਭਰਮੁ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇ ਨਾਚਹੁ ਇਆ ਮਾਇਆ ਕੇ ਡਾਂਡੇ॥
ਸੂਰੁ ਕਿ ਸਨਮੁਖ ਰਨ ਤੇ ਡਰਪੈ ਸਤੀ ਕਿ ਸਾਂਚੈ ਭਾਂਡੇ॥1॥
ਡਗਮਗ ਛਾਡਿ ਰੇ ਮਨ ਬਉਰਾ॥
ਅਬ ਤਉ ਜਰੇ ਮਰੇ ਸਿਧਿ ਪਾਈਐ ਲੀਨੋ ਹਾਥਿ ਸੰਧਉਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 338) ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਅਥਵਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਬਣਾਉਣਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। | 
