ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ-ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਂਝ, ਇਕਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਕਾਰਨ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ‘ਚਸ਼ਮ-ਓ-ਚਿਰਾਗ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ’। ਆਪ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਬੋਲ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਤੇ ਰਸਦਾਇਕ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਕੁਤੱਬੁਦੀਨ ਬਖ਼ਤਯਾਰ ਕਾਕੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ, ਆਪ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸੀ ‘ਫਰੀਦ ਤੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਹੋਵੇਂਗਾ।’ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਇਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ ਕਿ:

ਸੰਗ ਦਰ ਦਸਤੇ ਤ੍ਵ ਗੁਹਰ ਗਰਦਦ
ਜ਼ਹਰ ਦਰ ਕਾਮੇ-ਤੂ ਸ਼ਕਰ ਗਰਦਦ

ਭਾਵ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਗਤ! ਪੱਥਰ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੀਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਰਾਹ ਲੱਭਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਜੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਖਿੱਚ ਸੀ। ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਠਾਸ ਇਕ ਐਸਾ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ:

ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ॥
ਹਿਆਉ ਨ ਕੈਹੀ ਠਾਹਿ ਮਾਣਕ ਸਭ ਅਮੋਲਵੇ॥129॥
ਸਭਨਾ ਮਨ ਮਾਣਿਕ ਠਾਹਣੁ ਮੂਲਿ ਮਚਾਂਗਵਾ॥
ਜੇ ਤਉ ਪਿਰੀਆ ਦੀ ਸਿਕ ਹਿਆਉ ਨ ਠਾਹੇ ਕਹੀ ਦਾ॥130॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਣਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਬਸ ਇਹੀ ਸ਼ੱਕਰ ਸੀ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ, ਇਹੀ ‘ਗੰਜ’ ਸੀ ਤੇ ਇਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ੇਖ਼ ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 569 ਹਿਜਰੀ 1173 ਈ: ਰਮਜ਼ਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਡੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਆਪ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਰਸੂਮ ਬੀਬੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਬੜੀ ਪਾਕਬਾਜ਼ ਸਵਾਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਬੀਬੀ ਕਰਸੂਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸੁਭਾਅ ਬੀਬੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਮਾਤਾ ਕਰਸੂਮ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰਹੁ-ਰੀਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿਚ ਆ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਹਿਫ਼ਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਫ਼ਿਕਾਹਤਸ ਵੁੱਫ਼ ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।

ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਮੋਢੀ ਤੇ ਪਿਤਾਮਾ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਿਖਾਰੀ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸੂਫ਼ੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮਨੁੱਖ ਸੀਮਿਤ ਦਿਨ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਦਰਵੇਸ਼ ਬਣਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਪੋਟਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ ਬਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਘਰ ਹੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ। ਆਪ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

1. ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ,
2. ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ
3. ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਆਸ
4. ਖ਼ਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ
5. ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਉਣਾ
6. ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ
7. ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ

ਜੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਹਾਰ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦਾ ਪੱਲਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ:-

ਆਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 130 ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 17 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਾਂਕਿ ਕੋਈ ਅੰਞਾਣ ਮਨੁੱਖ ਟਪਲਾ ਨਾ ਖਾ ਜਾਏ। ਸੋ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅੱਖਰ ‘ਮ:’ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ‘ਮਹਲਾ’ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ‘ਮ’ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ ਇਹ ‘ਮਹਲਾ’ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ।

ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਵੀਂ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:

1. 1 ਤੋਂ 15 ਤਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 13 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 14 ਸਲੋਕ ਹਨ।

2. 216 ਤੋਂ 236 ਤਕ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 32ਵਾਂ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 20 ਸਲੋਕ ਹਨ।

3. 37 ਤੋਂ 65 ਤਕ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 52ਵਾਂ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 27 ਹਨ।

4. 66 ਤੋਂ 92 ਤਕ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75, 82, 83 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 24 ਸਲੋਕ ਹਨ।

5. 93 ਤੋਂ 130 ਤਕ (37 ਸਲੋਕ) ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਹਨ (113, 120, 124) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਹਨ (104, 122, 123), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਲੋਕ (121) ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਲੋਕ ਹਨ ਨੰ. 105, 108, 109, 110, 111)। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕ 26 ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ= 112

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ = 4 (32, 113, 120, 124)
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ = 5 (13, 52, 108, 122, 123)
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ = 1 (121)
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ = 8 (75, 82, 83, 105, 108 ਤੋਂ 111)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 130

ਸੰਖੇਪ ਭਾਵ :-
1 ਤੋਂ 15 ਤਕ ਸਲੋਕ = ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਲੈ ਕੇ
‘ਦਰਵੇਸ਼ੀ’ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਪੋਟਲੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਵੈਰ ਆਦਿ ਵੱਲ ਲਾ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

16 ਤੋਂ 36 ਤਕ ਸਲੋਕ = ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਨਜ਼ਾਤ, ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਆਸ, ਖ਼ਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ ਇਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

37 ਤੋਂ 65 ਤਕ ਸਲੋਕ = ਮਾਇਆ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਭਟਕਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖੁਆਰੀ ਵਿਚ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਭੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਲਾਲਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ ਤੇ ਆਹਰ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

66 ਤੋਂ 92 ਤਕ ਸਲੋਕ = ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਦੋਜ਼ਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਊਣ ਦਾ ਚਾਅ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਬੀਤਦੇ ਹਨ, ਮਨਮੋਹਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਚਸਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗ ਸਤਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

93 ਤੋਂ 130 ਤਕ ਸਲੋਕ = ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀ ਸੁਆਰਥ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਪੰਛੀ ਚੰਗੇ, ਅਜਿਹੇ ਮਹਿਲ ਮਾੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਫ਼ਕੀਰੀ ਚੰਗੀ। ਘਰ ਘਾਟ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ‘ਦਰਵੇਸ਼ੀ’ ਕਮਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ, ਇਕ ਰੱਬ ਦੀ ਆਸ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਉਣਾ, ਇਹ ਹੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਕਲਿਤ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹਨ- ਰਾਗ ਆਸਾ, ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਤੇ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿ ਆਸਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜੀਉ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ:

ਆਸਾ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀਉ ਕੀ ਬਾਣੀ
ੴਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿੰਨ੍‍ ਸੇਈ ਸਚਿਆ॥
ਜਿਨ੍‍ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸਿ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ॥1॥
ਰਤੇ ਇਸਕ ਖੁਦਾਇ ਰੰਗਿ ਦੀਦਾਰ ਕੇ॥
ਵਿਸਰਿਆ ਜਿਨ੍‍ ਨਾਮੁ ਤੇ ਭੁਇ ਭਾਰੁ ਥੀਏ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 488)

ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਆਸਾ:

ਬੋਲੈ ਸੇਖ ਫਰੀਦੁ ਪਿਆਰੇ ਅਲਹ ਲਗੇ॥
ਇਹੁ ਤਨੁ ਹੋਸੀ ਖਾਕ ਨਿਮਾਣੀ ਗੋਰ ਘਰੇ॥1॥
ਆਜੁ ਮਿਲਾਵਾ ਸੇਖ ਫਰੀਦ, ਟਾਕਿਮ ਕੂੰਜੜੀਆ ਮਨਹੁ ਮੰਚਿਦੜੀਆ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 488)

ਤੀਸਰਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿਚ:

ਤਪਿ ਤਪਿ ਲੁਹਿ ਲੁਹਿ ਹਾਥ ਮਰੋਰਉ॥
ਬਾਵਲਿ ਹੋਈ ਸੋ ਸਹੁ ਲੋਰਉ॥
ਤੈ ਸਹਿ ਮਨ ਮਹਿ ਕੀਆ ਰੋਸੁ॥
ਮੁਝੁ ਅਵਗਨ ਸਹ ਨਾਹੀ ਦੋਸੁ॥1॥
ਤੈ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਮੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਨੀ॥
ਜੋਬਨੁ ਖੋਇ ਪਾਛੈ ਪਛੁਤਾਨੀ॥1॥ (ਪੰਨਾ 794)

ਚੌਥਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ- ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ ਵਿਚ:

ਬੇੜਾ ਬੰਧਿ ਨ ਸਕਿਓ ਬੰਧਨ ਕੀ ਵੇਲਾ॥
ਭਰਿ ਸਰਵਰੁ ਜਬ ਊਛਲੈ ਤਬ ਤਰਣੁ ਦੁਹੇਲਾ॥1॥
ਹਥੁ ਨ ਲਾਇ ਕਸੁੰਭੜੈ ਜਲਿ ਜਾਸੀ ਢੋਲਾ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 794)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਈ ਲੱਖਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ, ਸੰਤ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਸਨ ਉੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਸਦਕਾ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।