ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ‘ਆਪਿ ਨਰਾਇਣੁ ਕਲਾ ਧਾਰਿ’ ਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਿਆ। ਗਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਨਿਧਰਿਆਂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਿਆ। ਹਉਮੈ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਵਾਲਾ ਵਿਚ ਸੜ-ਭੁੱਜ ਰਹੇ, ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੀ ਚੁਫੇਰੇ ਚੱਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਕਰਨ, ਐਸਾ ਕੌਣ ਹੋਵੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਦੂਲੀ ਕਰੇ?’ ਬੇ-ਸਹਾਰੀ ਪਰਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ-ਮੰਦਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਭਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਘੜੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਿਰਤੀ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ, ‘ਕਿਰਤ’ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰੱਖੀ। ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ? ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ’ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਤੋਂ ‘ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ’ ਹੀ’ ਨਾਮ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਮੁੱਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਕਵਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ, ਨਿਰਭਉ ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੱਬੀ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਡੁਲਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀਆਂ-ਧਰਮੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਰਹਿਬਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ-ਸਾਥੀਆਂ, ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਬਾਲਪਨ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਰਤ ਵੀ ਐਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਦਾਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਿਰਤ-ਮਾਰਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹੱਥ ਕਾਰ ਵੱਲ ਤੇ ਚਿੱਤ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਲ’ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ। ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਤੋਲ, ਪੂਰਾ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਸੌਦਾ, ਵਾਜਬ ਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰ ਕੇ “ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ” ਆਖਿਆ। ਇਕ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ (ਨਫੇ) ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਅਤੇ ਭਾਈਆ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੇ “ਸੋਹਿਲੇ” ਗਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਲੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੱਚੇ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ, ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਹਲ ਚਲਾਇਆ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਗੋਡੀ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢੇ, ਹੱਥੀਂ ਖੂਬ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ, “ਪਹਿਰਿ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠਿ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ” ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਸੰਗਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸੰਭਾਲਣ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਵੇਲਾ ਸੰਭਾਲਣ, ਆਏ-ਗਏ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ, ਪੰਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਚ ਦੱਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ “ਗ੍ਰਿਹਸਤ” ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਆਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਜੋਗੀਆਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਮੋਨੀਆਂ, ਪੰਡਤਾਂ, ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਚ ਦੱਸੀ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ਭੁੱਖੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਖਾਤਰ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੀ ਮਸੀਤ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ, ਜੋਗੀ ਬਣ ਕੇ, ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ, ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਈ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਕੇਵਲ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਤਰ ਹੀ ਤਾਲ ਪੂਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ (ਭੈ) ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਰੱਬੀ-ਰਾਹ ਦਾ ਅਸਲੀ ਪਾਂਧੀ ਹੈ : ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ॥
ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ॥
ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ॥
ਫਕਰੁ ਕਰੇ ਹੋਰੁ ਜਾਤਿ ਗਵਾਏ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ॥
ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ॥
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245) ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬੇਗਾਨੀ ਕਮਾਈ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰੇ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਬਦਫੈਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ‘ਮੁਰਦੇ’ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਲੜ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਛਕਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾ ਲਵੇ। ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖਰਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਦਸਵੰਧ ਗੁਰੂ ਘਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਕੱਢੇ। ਵੰਡ ਕੇ ਛਕੇ, ਸਤਿਸੰਗ ਕਰੇ। ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੁਨਿ ਗੁਰ ਕਹਯੋ ਕਿਰਤਿ ਕਰਿ ਕੋਈ।
ਧਰਮ ਸਮੇਤਿ ਨ੍ਰਿਬਾਹਹਿ ਸੋਈ।
ਕਪਟ ਬਿਹੀਨ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੈ ।
ਪਰ ਕੀ ਵਸਤੁ ਛੁਪਾਇ ਨ ਧਰੈ॥
ਤਿਸ ਮਹਿਂ ਬਾਂਟ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਤ ਖਾਵੈ।
ਤਿਸਿ ਕੋ ਉਰ ਨਿਰਮਲ ਹੁਇ ਜਾਵੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸ 2, ਅੰਸੂ 45) ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਜਾਇਜ਼-ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ, ਠੱਗੀ ਵੱਲ ਦਿਮਾਗ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਮਾਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ “ਲੈਦਾ ਬਦ ਦੁਆਇ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਕਰਹਿ ਇਕਤ” ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ, ਨਾਮ ਜਪਿਆ, ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਿਆ, ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੁਰੂ-ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਪਰ ਧਨ, ਪਰ ਤਨ, ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਘਾਲਣਾ ਸਫਲੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿਚ ਉੱਜਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 8) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਪਜੀਵਕਾ ਵਾਲੀ। ਕਿਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਲਸੀ, ਨਿਕੰਮੇ, ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਜੰਗਾਲ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਕਲੰਕ ਹਨ। ਕਿਰਤ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਕਤ ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੈ। |
