ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਦੋਹਿਤਾ ਬਾਣੀ ਕਾ ਬੋਹਿਥਾ’ ਦਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਹੋਣਹਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਸਨ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਸੁਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਆਪ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਸਦਾ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਨੂਰੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਦੀ ਗਵਾਈ ਇਉਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਧਰਨਿ ਗਗਨ ਨਵ ਖੰਡ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪੀ ਰਹਿਓ ਭਰਿ॥
ਭਨਿ ਮਥੁਰਾ ਕਛੁ ਭੇਦੁ ਨਹੀ ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਰਤਖ੍ਹ ਹਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1409) ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਜੋ ਆਪ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਆਪ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਤਖਤਿ ਬੈਠਾ ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਖਿਵੈ ਚੰਦੋਆ॥
ਉਗਵਣਹੁ ਤੈ ਆਥਵਣਹੁ ਚਹੁ ਚਕੀ ਕੀਅਨੁ ਲੋਆ॥ (ਪੰਨਾ 968) ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਦੇ ਸਿਰ ਛੱਤਰ ਝੁਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚਉਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ: ਅਜੈ ਚਵਰੁ ਸਿਰਿ ਢੁਲੈ ਨਾਮੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਮੁਖਿ ਲੀਅਉ॥
ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰੁ ਆਪਿ ਪਰਮੇਸਰਿ ਦੀਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409) ਇਤਨੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਅਥਵਾ ਗਰੀਬੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੇਵਕ, ਦਾਸ, ਜਾਚਕ, ਚੇਰੀ, ਢਾਡੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਹਉ ਢਾਢੀ ਦਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵਦਾ ਜੇ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਭਾਵੈ॥...
ਹਉ ਨਿਰਗੁਣੁ ਢਾਢੀ ਬਖਸਿਓਨੁ ਪ੍ਰਭਿ ਪੁਰਖਿ ਵੇਦਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1097) ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਚ, ਅਨਾਥ, ਅਜਾਨ, ਗੁਣਹੀਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਨੀਚੁ ਅਨਾਥੁ ਅਜਾਨੁ ਮੈ ਨਿਰਗੁਨੁ ਗੁਣਹੀਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਕਉ ਕਿਰਪਾ ਭਈ ਦਾਸੁ ਅਪਨਾ ਕੀਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 814) ਆਪ ਸਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਦਾ ਕੋਈ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਜਾਤ ਕੌਮ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਆਪ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਗੁਣ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਆਪ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ, ਬਉਲੀਆਂ ਤੇ ਖੂਹ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਆਪ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੀ। ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 24 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਅਤੇ 24 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਹਰ ਅਸਟਪਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਲੋਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਦੋਹਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ-ਤੁਕਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਸਟਪਦੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਤੋਂ ਛੁਟ ਹਰ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਬਾਅਦ ਤੁਕਾਂਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦਾ ਛੰਦ ਚੌਪਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਅਸਟਪਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਆਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦਬ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਅਵਾਂ-- ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਸਟਪਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਆਏ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਅਸਟਪਦੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਲੋਕ ਤੇ ਅਸਟਪਦੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੂਰੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਮ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ‘ਸੁਖਮਨੀ’ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਵਿਚਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।” ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਉੱਚਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਫਲ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਕਰਾਉਣੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤੇ ਅੰਤਮ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧੀ ਉਪਰੰਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਭਗਤੀ, ਕਰਮ ਤੇ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਾਰਗ੍ਰਾਹੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਸੁਖਮਨੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਹੈ: ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 266) ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ: 1. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ।
2. ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਬੜਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸਦਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਜੈਸਾ ਸਾ ਤੈਸਾ ਦ੍ਰਿਸਟਾਇਆ॥
ਅਪੁਨੇ ਕਾਰਜ ਮਹਿ ਆਪਿ ਸਮਾਇਆ॥
ਸੋਧਤ ਸੋਧਤ ਸੋਧਤ ਸੀਝਿਆ॥
ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤਤੁ ਸਭੁ ਬੂਝਿਆ॥
ਜਬ ਦੇਖਉ ਤਬ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੂਲੁ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਸੂਖਮੁ ਸੋਈ ਅਸਥੂਲੁ ॥ (ਪੰਨਾ 281) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਅਸਥੂਲ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੁੰਘਾਈ ਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਾਧਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਸਦੀਵੀਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਵਿਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰੈ ਸੁ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਰੰਗਿ॥
ਸਦਾ ਸਦਾ ਬਸੈ ਹਰਿ ਸੰਗਿ॥
ਸਹਜ ਸੁਭਾਇ ਹੋਵੈ ਸੋ ਹੋਇ॥
ਕਰਣੈਹਾਰੁ ਪਛਾਣੈ ਸੋਇ॥
ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਕੀਆ ਜਨ ਮੀਠ ਲਗਾਨਾ॥
ਜੈਸਾ ਸਾ ਤੈਸਾ ਦ੍ਰਿਸਟਾਨਾ॥
ਜਿਸ ਤੇ ਉਪਜੇ ਤਿਸੁ ਮਾਹਿ ਸਮਾਏ॥
ਓਇ ਸੁਖ ਨਿਧਾਨ ਉਨਹੂ ਬਨਿ ਆਏ॥
ਆਪਸ ਕਉ ਆਪਿ ਦੀਨੋ ਮਾਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਜਨੁ ਏਕੋ ਜਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 282) ਇੱਥੇ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਜਨ ਅਭੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਆਤਮਕ ਖੋਜ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਧਰਮ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਆਂਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਸ-ਕ੍ਰਿਆ, ਖਾਣਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵਨ ਇਹੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੂ ਘੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ-ਲੈਣਾ, ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਗ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਂਦਿਆ ਖਾਂਦਿਆ ਮੁਹੁ ਘਠਾ ਪੈਨੰਦਿਆ ਸਭੁ ਅੰਗੁ॥
ਨਾਨਕ ਧ੍ਰਿਗੁ ਤਿਨਾ ਦਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਨ ਸਚਿ ਨ ਲਗੋ ਰੰਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 523) ਆਤਮਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੀ ਕਰਮ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਜੋ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਧਰਤੀ ਸਰੀਰੁ ਜੁਗ ਅੰਤਰਿ ਜੋ ਬੋਵੈ ਸੋ ਖਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 78) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸਫਰ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਫਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬੜਾ ਬਿਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ, ਤਕਲੀਫਾਂ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਥਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜਿਹ ਮਾਰਗਿ ਇਹੁ ਜਾਤ ਇਕੇਲਾ॥
ਤਹ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸੰਗਿ ਹੋਤ ਸੁਹੇਲਾ॥...
ਜਹਾ ਤ੍ਰਿਖਾ ਮਨ ਤੁਝੁ ਆਕਰਖੈ॥
ਤਹ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਰਖੈ॥ (ਪੰਨਾ 264) ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ‘ਉਦਮ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 522) ਸੰਘਰਸ਼ ਅਥਵਾ ਉੱਦਮ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ, ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਹੀ ਉੱਦਮ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉੱਦਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ: ਸਗਲ ਉਦਮ ਮਹਿ ਉਦਮੁ ਭਲਾ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਜੀਅ ਸਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 266) ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਸੁਖਾਂ ਤੇ ਆਸਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਮਨਵੈ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਅਥਵਾ ਉੱਦਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਉੱਦਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਦੁੱਖਾਂ, ਸੁਖਾਂ, ਆਸਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬੈਨਰਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਮਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਭਾਵਕਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੁਕਤੀ, ਸੁਖ ਅਥਵਾ ਅਨੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਸਵਿਕਤਾ ‘ਵਿਸਮਾਦ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦਾ ਹੈ: ਬਿਸਮਨ ਬਿਸਮ ਭਏ ਬਿਸਮਾਦ॥
ਜਿਨਿ ਬੂਝਿਆ ਤਿਸੁ ਆਇਆ ਸ੍ਵਾਦ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਰੰਗਿ ਰਾਚਿ ਜਨ ਰਹੇ॥
ਗੁਰ ਕੈ ਬਚਨਿ ਪਦਾਰਥ ਲਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 285) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪੂਰਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ, ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤਿ ਸੁਖੈਨ, ਸਰਲ ਤੇ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਨਿਮਰਤਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਆਦਰਸ਼ਕ ਗੁਣ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। | 
