ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਗੋਂ ਅਜੋਕੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰਥਕ ਹੱਲ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਟੋਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਰਕਿਕ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਉਲਾਰ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ: ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374) ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿੰਮਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਤਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ: ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1366) ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ: ਹੀਰੇ ਜੈਸਾ ਜਨਮੁ ਹੈ ਕਉਡੀ ਬਦਲੇ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 156) ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਾਹ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸਚੈਆਤਮਕ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ: ਮਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਹੈ ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਅਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥ ਪਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਾਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਾਧੋ ਇਹੁ ਮਨੁ ਗਹਿਓ ਨ ਜਾਈ॥
ਚੰਚਲ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਸੰਗਿ ਬਸਤੁ ਹੈ ਯਾ ਤੇ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 219) ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਭਟਕਾਈ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲੁ ਚੀਤੁ ਨ ਰਹਈ ਠਾਇ॥ ਚੋਰੀ ਮਿਰਗੁ ਅੰਗੂਰੀ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 932) ਮਾਇਆ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਹਟ ਕੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਿਹ ਬਹੁਤੁ ਤਿਸੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਚਿੰਤਾ॥
ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਿਹ ਥੋਰੀ ਸੁ ਫਿਰੈ ਭ੍ਰਮੰਤਾ॥
ਦੁਹੂ ਬਿਵਸਥਾ ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤਾ ਸੋਈ ਸੁਹੇਲਾ ਭਾਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 1019) ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਜੁਗਤਾਂ ਭਾਲਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ: ਭੇਖਧਾਰੀ ਭੇਖ ਕਰਿ ਥਕੇ ਅਠਿਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਇ॥
ਮਨ ਕੀ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਨੀ ਹਉਮੈ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 644) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਅਧੀਨਗੀ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਜੋ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ: ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਵਿਆਪੇ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਮਨੂਆ ਥਿਰੁ ਨਾਹਿ॥
ਅਨਦਿਨੁ ਜਲਤ ਰਹਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਹਉਮੈ ਖਪਹਿ ਖਪਾਹਿ॥
ਅੰਤਰਿ ਲੋਭੁ ਮਹਾ ਗੁਬਾਰਾ ਤਿਨ ਕੈ ਨਿਕਟਿ ਨ ਕੋਈ ਜਾਹਿ॥
ਓਇ ਆਪਿ ਦੁਖੀ ਸੁਖੁ ਕਬਹੂ ਨ ਪਾਵਹਿ ਜਨਮਿ ਮਰਹਿ ਮਰਿ ਜਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 652) ਇਉਂ ਮਨਮੁਖ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਮੰਤਵ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਆਰਥ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਭੁੱਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਨਾ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸ ਕੇਵਲ ਰੋਹਬ ਹੈ, ਹਊਮੈਂ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਹ ਲੋਭ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖਾਸ ਖਸਲਤ (ਸੁਭਾਅ) ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਹਊਮੈਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਨਮਦਾ ਮਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਨਾਂਹ-ਵਾਚੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਬਿਖੁ ਖਾਣਾ ਬਿਖੁ ਬੋਲਣਾ ਬਿਖੁ ਕੀ ਕਾਰ ਕਮਾਇ॥
ਜਮ ਦਰਿ ਬਾਧੇ ਮਾਰੀਅਹਿ ਛੂਟਸਿ ਸਾਚੈ ਨਾਇ॥2॥
ਜਿਵ ਆਇਆ ਤਿਵ ਜਾਇਸੀ ਕੀਆ ਲਿਖਿ ਲੈ ਜਾਇ॥
ਮਨਮੁਖਿ ਮੂਲੁ ਗਵਾਇਆ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1331) ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਬਿਖ ਰੂਪੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਖਾਣ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਜੋ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ‘ਜਮਦਰਿ’ ਤੇ ‘ਦਰਗਹ’ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਜੁਗਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਹਸ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜਿੱਥੋਂ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ੳਸੁ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨਾ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਕੋ ਜੁੱਗ ਵਿਚ ਬਿਲਕਲੁ ਅਸਫਲ ਹੈ। ੳਹੁ ਉਨਾ ਚਿਰ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਬਿਬਕੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਧਾਰਨਾ ਜ਼ਰਰੂੀ ਹੈ:
ਸੁਣਿ ਮੁੰਧੇ ਹਰਣਾਖੀਏ ਗੂੜਾ ਵੈਣੁ ਅਪਾਰੁ॥
ਪਹਿਲਾ ਵਸਤੁ ਸਿਞਾਣਿ ਕੈ ਤਾਂ ਕੀਚੈ ਵਾਪਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1410) ਕਿਰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: -ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)
-ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥ (ਪੰਨਾ 522) ਪਰ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਵਿਗੁੱਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਖਾਸ ਤਰੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਸਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ: -ਸੇਈ ਸੁੰਦਰ ਸੋਹਣੇ॥ ਸਾਧਸੰਗਿ ਜਿਨ ਬੈਹਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 132)
-ਸਾਧ ਕੈ ਸੰਗਿ ਮਿਟੈ ਅਭਿਮਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 271) ਨਾਲ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਕਰਿ ਆਚਾਰੁ ਸਚੁ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਹੋਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪੇ ਸਹੇੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਰਥਕ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ:- ਹਵਾ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸ਼ੋਰ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਨਜੀਅਰਿੰਗ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਅਜੋਕੀਆਂ ਹਾਲ ਤਾਂ ਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਉਲਝਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਾ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹ- ਦਰਸਾਊ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਜਹ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਮੀਤ ਨ ਭਾਈ॥ ਮਨ ਊਹਾ ਨਾਮੁ ਤੇਰੈ ਸੰਗਿ ਸਹਾਈ॥
ਜਹ ਮਹਾ ਭਇਆਨ ਦੂਤ ਜਮ ਦਲੈ॥ ਤਹ ਕੇਵਲ ਨਾਮੁ ਸੰਗਿ ਤੇਰੈ ਚਲੈ॥
ਜਹ ਮੁਸਕਲ ਹੋਵੈ ਅਤਿ ਭਾਰੀ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਖਿਨ ਮਾਹਿ ਉਧਾਰੀ॥
ਅਨਿਕ ਪੁਨਹਚਰਨ ਕਰਤ ਨਹੀ ਤਰੈ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਕੋਟਿ ਪਾਪ ਪਰਹਰੈ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਮਨ ਮੇਰੇ॥ ਨਾਨਕ ਪਾਵਹੁ ਸੂਖ ਘਨੇਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 264) ਇਸ ਅਤਿ ਬੁਰੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜੁੱਗ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਵਲ ਹੈ (ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਲਾ ਜੁਗਤ) ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸੰਖਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸੁਖ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਨਿਸਚੈਆਤਮਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਲ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾ- ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿ ਕੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗਵਾ ਲਵੇ।
ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਨ ਤੇ ਮਨਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੁਰਣ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। | 
